«Ἀνεῴχθησαν οἱ οὐρανοί»: Θεοφάνεια, λαϊκή παράδοση και πατερική θεολογική ερμηνεία

                         

                                                           Φωτό: Pinterest

Εισαγωγή

Στον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό είναι βαθιά ριζωμένη η πίστη ότι τη νύχτα της παραμονής των Θεοφανείων, δηλαδή τα μεσάνυχτα της 5ης προς 6η Ιανουαρίου, «ανοίγουν οι ουρανοί». Η δοξασία αυτή συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι εκείνη τη στιγμή οι προσευχές και οι ευχές των ανθρώπων εισακούονται ιδιαιτέρως, εφόσον γίνονται με καθαρή καρδιά και πίστη.

Η παράδοση αυτή δεν είναι αυθαίρετη· αντλεί το περιεχόμενό της από το ίδιο το ευαγγελικό γεγονός της Βάπτισης του Χριστού, κατά το οποίο οι ουρανοί ανοίγουν και φανερώνεται το μυστήριο της Αγίας Τριάδος. Παράλληλα, η Εκκλησία τελεί αγρυπνία την παραμονή της εορτής, γεγονός που ενισχύει τη συνείδηση ότι πρόκειται για χρόνο ιδιαίτερης χάριτος και θείας φανέρωσης.

1. Το ευαγγελικό θεμέλιο του «ανοίγματος των ουρανών»

Α. Το χωρίο της Βάπτισης

Πρωτότυπο κείμενο

«Βαπτισθεὶς δὲ ὁ Ἰησοῦς εὐθὺς ἀνέβη ἀπὸ τοῦ ὕδατος· καὶ ἰδοὺ ἀνεῴχθησαν αὐτῷ οἱ οὐρανοί, καὶ εἶδε τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν καὶ ἐρχόμενον ἐπ’ αὐτόν.»

(Κατά Ματθαίον 3,16)

Νέα Ελληνική

«Αφού βαπτίστηκε ο Ιησούς, βγήκε αμέσως από το νερό· και τότε άνοιξαν γι’ Αυτόν οι ουρανοί και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστερά και να έρχεται επάνω Του.»

Παράλληλα χωρία:

• Μάρκος 1,10:

  «εἶδε σχιζομένους τοὺς οὐρανούς»:

  Νέα Ελληνική 

  «είδε τους ουρανούς να σχίζονται»

• Λουκάς 3,21–22

Το άνοιγμα των ουρανών συνοδεύεται από τη φωνή του Πατέρα και την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, γεγονός που καθιστά τα Θεοφάνεια εορτή πλήρους θεοφάνειας.

2. Πατερική θεολογική ερμηνεία

Οι Πατέρες της Εκκλησίας τονίζουν ότι το «άνοιγμα των ουρανών» αφορά μια πνευματική και σωτηριολογική πραγματικότητα.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος

Ο ιερός Χρυσόστομος επισημαίνει:

«Οὐχ ὁ οὐρανὸς τότε πρώτον ἠνοίγη, ἀλλὰ τὰ ἄνω πάλιν ἀνεδείχθη τῷ ἀνθρώπῳ.»

(PG 57, 192)

Νέα Ελληνική

Ο ουρανός δεν άνοιξε τότε για πρώτη φορά, αλλά φανερώθηκε ότι ο δρόμος προς τα άνω έχει αποκατασταθεί για τον άνθρωπο.

Με τη Βάπτιση του Χριστού αίρεται το εμπόδιο της πτώσης και αποκαθίσταται η κοινωνία Θεού και ανθρώπου.

Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος

«Χριστὸς βαπτίζεται· ἀνάβηθι σὺν αὐτῷ, ἵνα καὶ σὺ ὑψωθῇς.»

(Λόγος ΛΘ΄, Εἰς τὰ Ἅγια Φῶτα)

Νέα Ελληνική

Ο Χριστός βαπτίζεται· ανέβα μαζί Του, για να υψωθείς κι εσύ.

Ο άγιος συνδέει άμεσα το άνοιγμα των ουρανών με τη συμμετοχή του ανθρώπου στη ζωή του Χριστού.

3. Η αγρυπνία της παραμονής των Θεοφανείων

Η τέλεση αγρυπνίας την παραμονή των Θεοφανείων αποτελεί λειτουργική βίωση της θεοφάνειας.

Η Εκκλησία:

• εισέρχεται σε πνευματική εγρήγορση,

• βιώνει την κάθοδο της χάριτος που αγιάζει την κτίση.

Η αγρυπνία υπογραμμίζει ότι οι «ανοιχτοί ουρανοί» προϋποθέτουν ανοιχτή καρδιά.

4. Λαϊκή παράδοση: ευχές και καλικάντζαροι

Α. Η «ώρα των ευχών»

Σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη, από τα μεσάνυχτα  έως τις τρεις πρώτες πρωινές ώρες της 6ης Ιανουαρίου, όποιος προσευχηθεί με καθαρό νου και ταπείνωση μπορεί να ζητήσει από τον Θεό αυτό που έχει πραγματικά ανάγκη.

Η Εκκλησία αναγνωρίζει ότι οι μεγάλες δεσποτικές εορτές είναι καιροί ιδιαίτερης χάριτος.  

Β. Η φυγή των καλικαντζάρων

Το άνοιγμα των ουρανών σηματοδοτεί και το τέλος του Δωδεκαημέρου. Οι καλικάντζαροι, σύμβολα του σκότους και της αταξίας, που από την παραμονή των Χριστουγέννων ανεβαίνουν στον επάνω κόσμο, εξαφανίζονται:

«Φεύγετε να φεύγουμε,

γιατί έρχεται ο τουρλόπαπας

με τη βρεχτούρα και την αγιαστούρα του.»

Λαογραφικά, πρόκειται για εικόνα της νίκης του φωτός και του αγιασμού επί του κακού (Λουκάτος).

5. Παράλληλες παραδόσεις “ανοιχτών ουρανών”

Παρόμοιες δοξασίες συναντώνται:

• στη νύχτα της Ανάστασης,

• στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος (6 Αυγούστου),

• στην Ανάληψη.

Κοινός άξονας είναι η φανέρωση της θείας δόξας και η υπέρβαση των ορίων του κόσμου.

6. Πνευματικό μήνυμα

Οι Πατέρες συμφωνούν ότι:

οι ουρανοί δεν ανοίγουν για να ικανοποιήσουν επιθυμίες,

αλλά για να καλέσουν τον άνθρωπο σε μετάνοια και κοινωνία με τον Θεό.

Το αληθινό άνοιγμα των ουρανών συντελείται:

• με την προσευχή,

• με τη μετάνοια,

• με τη συμμετοχή στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας.

Επίλογος

Η λαϊκή παράδοση περί «ανοιχτών ουρανών» την παραμονή των Θεοφανείων αποτελεί έναν  βιωματικό τρόπο έκφρασης μιας βαθιάς θεολογικής αλήθειας: ότι με τη φανέρωση του Χριστού ο ουρανός δεν είναι πλέον κλειστός για τον άνθρωπο.

Η Εκκλησία καλεί τον πιστό να ζήσει αυτή την πραγματικότητα όχι στιγμιαία, αλλά ως διαρκή πρόσκληση σωτηρίας.

Βιβλιογραφία  

• Αγία Γραφή, Καινή Διαθήκη

• Γρηγορίου Θεολόγου, Λόγοι, PG 36

• Ιωάννου Χρυσοστόμου, Ομιλίες εις το Κατά Ματθαίον, PG 57

• Λουκάτος, Δημ., Τα Χριστουγεννιάτικα και των Φώτων, Αθήνα

• Μάξιμος Ομολογητής, Κεφάλαια περί αγάπης, PG 90

• Πέμπτουσία, άρθρα για τα Θεοφάνια
  -Λόγος Θείου Φωτός