Η ευλογία της γυναίκας και της οικίας της κατά την παρασκευή του προσφόρου

 

                                                     Φωτό: Μάντυ Μπαξιβάνη

Εισαγωγή

Το πρόσφορο δεν είναι απλώς ένα ψωμί· είναι προσφορά ζωής, πίστης και προσευχής. Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, η παρασκευή του προσφόρου στο σπίτι –ιδιαίτερα από τις γυναίκες– θεωρείται πράξη λειτουργικής διακονίας και πνευματικής συμμετοχής στη Θεία Ευχαριστία. Η γυναίκα, ως «καρδιά» του σπιτιού, μετατρέπει τον οίκο σε μικρή εκκλησία, όπου η εργασία γίνεται προσευχή και η καθημερινότητα αγιασμός.

---

Πατερικές μαρτυρίες    

Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος

  «Καὶ γὰρ ὁ ἄρτος οὗτος οὐκ ἄρτος ἁπλῶς ἐστίν, ἀλλὰ προσφορά· διὸ καὶ ἁγιάζεται.»

 Απόδοση: «Αυτός ο άρτος δεν είναι απλό ψωμί, αλλά προσφορά· γι’ αυτό και αγιάζεται.»

  Ο Ιερός Χρυσόστομος τονίζει ότι η ύλη (άρτος) μεταμορφώνεται πνευματικά μέσω της πρόθεσης και της προσευχής. Άρα, η παρασκευή του πρόσφορου δεν είναι απλή μαγειρική πράξη αλλά ιερή διακονία.

Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος

 «Προσφέρω τῷ Θεῷ οὐ μόνον λόγον, ἀλλὰ καὶ βίον.»

 Απόδοση: «Προσφέρω στον Θεό όχι μόνο λόγο, αλλά και ζωή.»

 Η προσφορά δεν περιορίζεται στη λατρεία του ναού, αλλά επεκτείνεται στην καθημερινή ζωή. Η γυναίκα που ζυμώνει πρόσφορο προσφέρει μέρος της ζωής της στον Θεό.

Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής

  «Ὅταν ἡ πράξις γένηται προσευχή, τότε ὁ κόσμος ἁγιάζεται.»

 Απόδοση: «Όταν η πράξη γίνει προσευχή, τότε αγιάζεται ο κόσμος.»

 Το ζύμωμα γίνεται πράξη προσευχής, μετατρέποντας το σπίτι σε λειτουργικό χώρο.

Το προζύμι της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού

Πότε φτιάχνεται

Στις 14 Σεπτεμβρίου, ημέρα Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, παραδοσιακά παρασκευάζεται το προζύμι με βασιλικό που λαμβάνεται από τον ιερέα μετά τον αγιασμό του Τιμίου Σταυρού. Η πράξη αυτή θεωρείται ευλογημένη αρχή για όλο τον ετήσιο κύκλο παρασκευής πρόσφορων.

Ιερός χαρακτήρας της διαδικασίας

Η διαδικασία θεωρείται ιερή πράξη και συνοδεύεται από προσευχή, συνήθως με το Απολυτίκιο της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού και προσωπική ευχή. Το ζύμωμα δεν αντιμετωπίζεται ως απλή τεχνική διαδικασία, αλλά ως πνευματική διακονία.

Παραδοσιακή διαδικασία «πιασίματος» προζυμιού (3–7 ημέρες)

Προετοιμασία

Τοποθετούνται κλαδάκια βασιλικού (από την εορτή του Σταυρού) σε χλιαρό νερό και αφήνονται για λίγο ώστε να ευλογηθεί το νερό.

Σε καθαρό σκεύος αναμειγνύεται λίγο από το ευλογημένο νερό με αλεύρι (παραδοσιακά κίτρινο σκληρό) μέχρι να σχηματιστεί χυλός. Το μείγμα σταυρώνεται τρεις φορές με το χέρι.

Ενεργοποίηση

Το σκεύος καλύπτεται και τοποθετείται σε ζεστό μέρος. Για τις επόμενες 3–4 ημέρες το προζύμι «ταΐζεται» καθημερινά με λίγο χλιαρό νερό και αλεύρι. Σταδιακά αρχίζει να εμφανίζει φουσκάλες και να διογκώνεται, σημάδι ότι «ζωντανεύει».

Ολοκλήρωση

Όταν το προζύμι ενεργοποιηθεί πλήρως, μπορεί:

• να χρησιμοποιηθεί για πρόσφορο μετά την 7η ημέρα ή

• να φυλαχθεί στο ψυγείο για μελλοντική χρήση.

• Το προζύμι διατηρείται στο ψυγείο και πρέπει να ανανεώνεται (αναπιάνεται) περίπου μία φορά την εβδομάδα με φρέσκο αλεύρι και νερό, ώστε να παραμένει ενεργό.

• Για ένα πρόσφορο περίπου ενός κιλού, απαιτούνται συνήθως 100- 200 γρ. προζύμι, ανάλογα με τη συνταγή και τη δύναμη του προζυμιού.

• Η διαδικασία συνοδεύεται πάντοτε από προσευχή και ευλάβεια, διατηρώντας τον πνευματικό χαρακτήρα της πράξης.

Πνευματική στάση και προσευχή κατά την παρασκευή του προσφόρου

Η παρασκευή του προσφόρου θεωρείται ιερή διαδικασία στην Ορθόδοξη παράδοση, καθώς το ψωμί αυτό προορίζεται για τη Θεία Λειτουργία και τη μεταβολή του σε Σώμα Χριστού. Δεν πρόκειται για απλή μαγειρική πράξη, αλλά για λειτουργική προσφορά.

Πνευματική προετοιμασία του χώρου

Πριν την έναρξη του ζυμώματος:

• Ανάβουμε το καντήλι ή ένα κερί

• Θυμιατίζουμε τον χώρο

• Τοποθετούμε εικόνες του Χριστού και της Παναγίας

• Δημιουργούμε κλίμα σιωπής και ευλάβειας

Τι λέμε κατά την παρασκευή

Η διαδικασία συνοδεύεται πάντοτε από προσευχή, σιωπή και εσωτερική ηρεμία.

Αρχική προσευχή:

«Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἀμήν.»

Ακολουθεί το Τρισάγιο:

«Ἅγιος ὁ Θεός, Ἅγιος Ἰσχυρός, Ἅγιος Ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς».

Ψαλμοί – τροπάρια – ευχές:

• «Πάτερ ἡμῶν»

• «Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν Σου»

• Η ευχή του Ιησού: «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν με»

• Ευχή: «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, εὐλόγησον τὴν χεῖρά μου καὶ τὸν ἄρτον τοῦτον, ἵνα γένηται προσφορά εὐάρεστος εἰς δόξαν Σου καὶ σωτηρίαν τῶν ψυχῶν. Ἀμήν.»

• 
  
  

Πώς φτιάχνουμε το πρόσφορο  

Υλικά

Για ένα παραδοσιακό πρόσφορο χρησιμοποιούνται τέσσερα υλικά:

• Αλεύρι (συνήθως σκληρό κίτρινο)

• Νερό

• Αλάτι

• Προζύμι 

Βασικά βήματα

Κοσκίνισμα

Κοσκινίζουμε το αλεύρι (500γρ – 1 κιλό) σε λεκάνη.

Ζύμωμα

Διαλύουμε το προζύμι σε ελαφρώς χλιαρό νερό ( 1 ποτήρι νερό σε 3 ποτήρια αλεύρι) προσθέτουμε  1 κ.γ. κοφτό αλάτι και ζυμώνουμε δυνατά μέχρι να σχηματιστεί σφιχτή και ελαστική ζύμη.

Πλάσιμο

Χωρίζουμε τη ζύμη σε δύο ίσα μέρη, τα πλάθουμε σε στρογγυλά καρβέλια και τοποθετούμε το ένα πάνω στο άλλο, συμβολίζοντας τις δύο φύσεις του Χριστού (θεία και ανθρώπινη).Επειδή για τους αρχάριους η σφραγίδα δεν κάθεται καλά, επίσης παραφουσκώνει και αχρηστεύεται το πρόσφορο, καλό είναι να κάνουν ένα μονό πρόσφορο σε ταψάκι 20εκ.

Σφράγισμα

Αλευρώνουμε τη σφραγίδα και την πιέζουμε σταθερά στο κέντρο της ζύμης.Την ανασηκώνουμε ελαφρά στα πλάγια κουνώντας την ελαφρά πέρα δώθε για να ξεκολλήσει και μετά την αφαιρούμε εντελώς.

Τρύπημα

Με οδοντογλυφίδα  τρυπάμε στις τέσσερις γωνίες της σφραγίδας (ΙΣ–ΧΣ–ΝΙ–ΚΑ) για να φεύγει ο αέρας.

Ξεκούραση

Αφήνουμε το πρόσφορο σε ζεστό μέρος να φουσκώσει (έως 2 δάκτυλα επιπλέον).

Ψήσιμο

Ψήνουμε στους 170°C στις αντιστάσεις σε προθερμασμένο φούρνο μέχρι να ροδίσει ελαφρά, και να ακούγεται «κούφιο» από κάτω. Αν πάρει απότομα χρώμα το σκεπάζουμε με ασημόχαρτο και συνεχίζουμε μέχρι να ολοκληρωθούν τα 60 λεπτά. Δεν πρέπει να είναι σκληρό για να κόβεται εύκολα, ούτε πολύ φουσκωμένο γιατί τρίβεται κατά την προσκομιδή.

Πρακτικές συμβουλές

•  Απαγορεύεται να χρησιμοποιήσουμε λάδι ή βούτυρο στο ταψί

• Προτιμάμε αντικολλητικό χαρτί ή κερί μέλισσας

• Μετά το ψήσιμο, το τυλίγουμε σε καθαρή λευκή πετσέτα.

•  Κατά τη μεταφορά του στην εκκλησία το τοποθετούμε σε ειδική λευκή πετσέτα με έναν φάκελλο που περιλαμβάνει τα ονόματα των οικείων μας   υπέρ υγείας ή υπέρ αναπαύσεως των κεκοιμημένων μας . Εσωκλείουμε επίσης ένα χρηματικό ποσό που έχουμε ευχαρίστηση.

 Δέκα λόγοι – δέκα ευλογίες για τη γυναίκα που φτιάχνει το πρόσφορο

1. Συμμετοχή στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας
   Η γυναίκα δεν είναι απλή θεατής της λατρείας, αλλά ενεργό μέλος της ευχαριστιακής ζωής της Εκκλησίας, αφού η προσφορά της εισέρχεται στο Άγιο Θυσιαστήριο.

2. Μετατροπή της καθημερινής εργασίας σε προσευχή
   Το ζύμωμα παύει να είναι απλή οικιακή εργασία και γίνεται πνευματική πράξη, μεταμορφώνοντας τον κόπο σε λατρεία.

3. Αγιασμός του οίκου
   Το σπίτι γίνεται «κατ’ οίκον εκκλησία», χώρος χάριτος, ειρήνης και ευλογίας.

4. Πνευματική μητρότητα
   Η γυναίκα αποκτά πνευματική μητρότητα, καθώς προσφέρει άρτο που θα γίνει Σώμα Χριστού για όλη την κοινότητα.

5. Ταπείνωση και υπακοή
   Η σιωπηλή διακονία του προσφόρου καλλιεργεί την ταπείνωση και την ανιδιοτελή προσφορά.

6. Συμμετοχή στη σωτηρία των άλλων
   Μέσω της προσφοράς της, συμμετέχει μυστηριακά στη σωτηρία των ψυχών που κοινωνούν.

7. Πνευματικός αγιασμός της ίδιας
   Η χάρη δεν αγιάζει μόνο το πρόσφορο, αλλά και την ίδια τη γυναίκα που το παρασκευάζει.

8. Διαδοχή ιερής παράδοσης
   Συνεχίζει μια αδιάσπαστη εκκλησιαστική παράδοση αιώνων, μεταφέροντας πίστη από γενιά σε γενιά.

9. Εσωτερική ειρήνη και θεραπεία
   Η πράξη αυτή λειτουργεί θεραπευτικά για την ψυχή, γεννώντας γαλήνη, σταθερότητα και εσωτερική ισορροπία.

10. Ευλογία για όλη την οικογένεια
    Η χάρη που φέρει το πρόσφορο απλώνεται σε όλο το σπίτι, στα παιδιά, στον σύζυγο, στους οικείους.

Επίλογος

Το πρόσφορο είναι πράξη πίστης, αγάπης και συμμετοχής στο μυστήριο της Εκκλησίας. Η γυναίκα που το ζυμώνει στο σπίτι της γίνεται λειτουργός της καθημερινότητας, μετατρέποντας τον οίκο σε ιερό χώρο και τη ζωή σε προσφορά.

Βιβλιογραφία  

Αθανάσιος ο Μέγας. (2004). Λόγοι και Ομιλίες. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

Γρηγόριος ο Θεολόγος. (1992). Λόγοι Θεολογικοί. Θεσσαλονίκη: Πατερικαί Εκδόσεις.

Ιωάννης Χρυσόστομος. (1998). Ομιλίες εις το Κατά Ματθαίον. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

Μάξιμος ο Ομολογητής. (2001). Κεφάλαια περί αγάπης. Θεσσαλονίκη: Εκδ. Πουρναρά.

-Λόγος Θείου Φωτός