Η Προσευχή του Οσίου Εφραίμ του Σύρου ως Πνευματικός Χάρτης Θεραπείας της Ψυχής

 

                                               Φωτό: Tasoula Xristodoulou

Εισαγωγή 

Ο  Όσιος Εφραίμ ο Σύρος (περ. 306–373 μ.Χ.), γνωστός ως η «Λύρα του Αγίου Πνεύματος», υπήρξε μία από τις πιο φωτεινές μορφές της πατερικής παράδοσης. Γεννημένος στη Νίσιβη της Μεσοποταμίας, μαθήτευσε κοντά στον Άγιο Ιάκωβο Νισίβεως και αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στην άσκηση, τη μετάνοια, την προσευχή και τη θεολογική συγγραφή. Παρέμεινε διακόνος από ταπεινοφροσύνη, αρνούμενος κάθε αξίωμα, και έζησε σε καθεστώς αυστηρής πνευματικής εγκράτειας. Το έργο του συνδυάζει θεολογία, ποίηση και υμνογραφία, μετατρέποντας τη διδασκαλία της πίστης σε βιωματική εμπειρία. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης τον αποκαλεί " Μέγα Πατέρα και της Οικουμένης Διδάσκαλο", ο Μέγας Βασίλειος τον θεωρεί ως "τον ελλογιμώτερο πάντων κατά τους χρόνους εκείνους ζώντων" και ο Ιερός Χρυσόστομος λέγει: Ο Εφραίμ ο πολύς! Η παραμυθία των αθυμούντων, η παιδαγωγία των νέων, η χειραγωγία των μετανοούντων, η κατά των αιρετικών ρομφαία, το δοχείον του Αγίου Πνεύματος".

Η προσευχή  του  Οσίου Εφραίμ του Σύρου αποτελεί έναν πλήρη πνευματικό «χάρτη θεραπείας» της ψυχής, όπου ο άνθρωπος καλείται να αποβάλει τα πάθη και να ενδυθεί τις αρετές, οδηγούμενος στη μετάνοια, την ταπείνωση και την αγάπη προς τον Θεό και οτν πλησίον. Ακολουθεί ένα θεολογικό δοκίμιο με ερωτήσεις αυτογνωσίας, βασισμένο στην προσευχή του  Οσίου Εφραίμ, που  η εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του  στις 28 Ιανουαρίου.  

Η Προσευχή του  Οσίου Εφραίμ του Σύρου

Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου,

πνεύμα αργίας, περιεργείας, φιλαρχίας και αργολογίας μη μοι δῷς.

Πνεύμα δε σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης χάρισαί μοι.

Ναί, Κύριε Βασιλεῦ,

δώρησαί μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμά πταίσματα

καὶ μὴ κατακρίνειν τὸν ἀδελφόν μου,

ὅτι εὐλογητὸς εἶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Η προσευχή του Αγίου Εφραίμ δεν είναι ένα απλό λειτουργικό κείμενο. Αποτελεί ένα πλήρες πνευματικό θεραπευτικό  πρότυπο, όπου πρώτα αναγνωρίζεται η ασθένεια της ψυχής (πάθη), κατόπιν ζητείται η ίαση (αρετές) και τέλος εκφράζεται η κορυφαία στάση της χριστιανικής ζωής: η αυτογνωσία και η μη κατάκριση.

Τα πάθη και οι αρετές δεν λειτουργούν ως ηθικές κατηγορίες, αλλά ως πνευματικές καταστάσεις ύπαρξης, που διαμορφώνουν τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, τον εαυτό του και τον κόσμο.

Α΄ Μέρος – Τα Πάθη

1. Πνεύμα Αργίας

Η αργία δεν ταυτίζεται απλώς με τη σωματική τεμπελιά. Είναι υπαρξιακή αδράνεια, πνευματική ακινησία και απώλεια εσωτερικής εγρήγορσης. Ο άνθρωπος παύει να αγωνίζεται, να προσεύχεται και να αναζητά τον Θεό, οδηγούμενος σε μια παθητική ζωή χωρίς νόημα και προσανατολισμό. Η αργία γεννά εσωτερική παραίτηση, αδιαφορία και πνευματική νωθρότητα, αποδυναμώνοντας τη σχέση του ανθρώπου με τη θεία χάρη.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Αναβάλλω συστηματικά την πνευματική μου ζωή.

Ζω παθητικά και όχι συνειδητά.

Αποφεύγω την εσωτερική σιωπή.

Νιώθω πνευματική αδιαφορία.

Αποφεύγω τον εσωτερικό αγώνα.

Δικαιολογώ την πνευματική μου αδράνεια.

Ζω χωρίς ξεκάθαρο πνευματικό σκοπό.

Με κουράζει η εσωτερική εργασία.

Γεμίζω το εσωτερικό κενό με απολαύσεις.

Φοβάμαι την ενδοσκόπηση.

2. Πνεύμα Περιεργείας

Η περιέργεια εδώ δεν αφορά την υγιή γνώση, αλλά την ανώφελη διάχυση του νου. Εκφράζεται ως διαρκής ενασχόληση με τις ζωές των άλλων, σύγκριση, κουτσομπολιό και εσωτερική διάσπαση. Ο άνθρωπος παύει να ζει μέσα στον εαυτό του και μεταφέρεται διαρκώς έξω από την καρδιά του, χάνοντας τη συγκέντρωση και την πνευματική του ενότητα.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Ασχολούμαι υπερβολικά με τις ζωές των άλλων.

Με ελκύει το κουτσομπολιό.

Συγκρίνω συνεχώς τον εαυτό μου.

Χάνω εύκολα τη συγκέντρωσή μου.

Σκορπίζω τον χρόνο μου άσκοπα.

Ζω περισσότερο έξω από τον εαυτό μου.

Νιώθω εσωτερική διάσπαση.

Ασχολούμαι με ό,τι δεν με αφορά.

Με ελκύει το δράμα των άλλων.

Δυσκολεύομαι να συγκεντρωθώ στην προσευχή.

3. Πνεύμα Φιλαρχίας

Η φιλαρχία δεν είναι μόνο επιθυμία εξουσίας, αλλά βαθύτερη ανάγκη ελέγχου, επιβολής και επιβεβαίωσης. Ο άνθρωπος επιδιώκει να κυριαρχεί, να αναγνωρίζεται, να επιβάλλεται και να επιβεβαιώνει την αξία του μέσω της ισχύος. Πρόκειται για πνευματική διαστροφή της ταυτότητας, όπου η αξία δεν αντλείται από τον Θεό αλλά από την ανθρώπινη διαστροφική δύναμη.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Θέλω να ελέγχω τις καταστάσεις.

Με ενοχλεί όταν δεν γίνεται το δικό μου.

Αναζητώ διαρκώς αναγνώριση.

Θέλω να επιβάλλομαι.

Δυσκολεύομαι να υπακούω.

Θέλω να έχω πάντα δίκιο.

Με πονά η ταπείνωση.

Ζητώ επιβεβαίωση από τους άλλους.

Θέλω να ξεχωρίζω.

Συνδέω την αξία μου με τη θέση μου.

4. Πνεύμα Αργολογίας

Η αργολογία δεν αφορά μόνο τον λόγο, αλλά την εσωτερική φλυαρία του νου. Εκφράζεται ως αδυναμία σιωπής, αλόγιστη ομιλία, κατάκριση και λεκτική διάσπαση. Ο άνθρωπος χάνει τη δυνατότητα της εσωτερικής ησυχίας και της καρδιακής προσευχής, καθώς ο νους του γεμίζει θόρυβο.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Μιλώ υπερβολικά.

Μιλώ χωρίς σκέψη.

Κρίνω με τα λόγια μου.

Κουτσομπολεύω.

Δυσκολεύομαι να σιωπήσω.

Γεμίζω το κενό με λόγια.

Πληγώνω με τον λόγο.

Δεν ακούω ουσιαστικά.

Φοβάμαι τη σιωπή.

Δυσκολεύομαι στη σιωπηλή προσευχή.

Β΄ Μέρος – Οι Αρετές

1. Σωφροσύνη

Η σωφροσύνη είναι εσωτερική ισορροπία, αυτοκυριαρχία και πνευματική εγρήγορση. Δεν είναι καταπίεση, αλλά ελευθερία από τα πάθη. Ο άνθρωπος μαθαίνει να ζει με μέτρο, συνείδηση και διάκριση, χωρίς να παρασύρεται από παρορμήσεις, επιθυμίες και εξαρτήσεις. Η σωφροσύνη γεννά εσωτερική ειρήνη και σταθερότητα.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Έχω εσωτερική πειθαρχία.

Ελέγχω τις παρορμήσεις μου.

Ζω με μέτρο.

Κυριαρχώ στον εαυτό μου.

Δεν παρασύρομαι εύκολα.

Σκέφτομαι πριν πράξω.

Έχω εσωτερική τάξη.

Ζω συνειδητά.

Δεν εξαρτώμαι από επιθυμίες.

Έχω πνευματική εγρήγορση.

2. Ταπεινοφροσύνη

Η ταπεινοφροσύνη είναι η αλήθεια του ανθρώπου ενώπιον του Θεού. Δεν είναι μειονεξία, αλλά υγιής αυτογνωσία. Ο άνθρωπος παύει να αυτοδικαιώνεται, να συγκρίνεται και να επιδιώκει δόξα, και μαθαίνει να ζει με αποδοχή, απλότητα και ειρήνη.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Αναγνωρίζω τα λάθη μου.

Δέχομαι διορθώσεις.

Δεν αυτοδικαιώνομαι.

Δεν θεωρώ τον εαυτό μου ανώτερο.

Ζητώ συγγνώμη.

Δεν συγκρίνομαι.

Ακούω τους άλλους.

Δεν επιδιώκω δόξα.

Δεν απαιτώ αναγνώριση.

Ζω με απλότητα.

3. Υπομονή

Η υπομονή είναι πνευματική αντοχή και εμπιστοσύνη στον Θεό. Δεν είναι παθητικότητα, αλλά ενεργητική σταθερότητα μέσα στις δυσκολίες. Ο άνθρωπος μαθαίνει να αντέχει τις δοκιμασίες χωρίς κατάρρευση, χωρίς θυμό και χωρίς απόγνωση.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Αντέχω τις δυσκολίες.

Δεν παραιτούμαι εύκολα.

Διαχειρίζομαι τον θυμό.

Δεν αντιδρώ παρορμητικά.

Περιμένω χωρίς αγανάκτηση.

Αντέχω τις αδικίες.

Δεν καταρρέω στις δοκιμασίες.

Έχω πνευματική αντοχή.

Δεν βιάζομαι στις αποφάσεις.

Εμπιστεύομαι τον Θεό.

4. Αγάπη

Η αγάπη είναι η κορυφή της πνευματικής ζωής. Είναι η κατάσταση όπου ο άνθρωπος παύει να ζει για τον εαυτό του και αρχίζει να ζει για τον άλλον. Η αγάπη θεραπεύει, ενώνει, συγχωρεί και αποκαθιστά την εικόνα του Θεού μέσα στον άνθρωπο.

Δηλώσεις αυτογνωσίας:

Συγχωρώ.

Δεν κρατώ κακία.

Χαίρομαι με τη χαρά του άλλου.

Συμπάσχω στον πόνο του άλλου.

Δεν κρίνω.

Δεν  εκδικούμαι.

Προσφέρω χωρίς αντάλλαγμα.

Δεν ζητώ ανταπόδοση.

Δέχομαι τον άλλον όπως είναι.

Ζω με το έλεος του Θεού.

Επίλογος

Το πέρασμα από τα πάθη στις αρετές δεν είναι ηθική βελτίωση, αλλά πνευματική αναγέννηση. Δεν είναι αλλαγή συμπεριφοράς, αλλά μεταμόρφωση ύπαρξης. Η προσευχή του  Οσίου Εφραίμ αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο την ορθόδοξη θεραπευτική πορεία της ψυχής: από τη διάσπαση στην ενότητα, από τον εγωκεντρισμό στην αγάπη, από το σκοτάδι στο φως.

Ευχές προς τους αναγνώστες

Ευχόμαστε το παρόν κείμενο να αποτελέσει εργαλείο πνευματικής αυτογνωσίας, εσωτερικής καλλιέργειας και προσευχής.

Είθε ο Θεός, διά των πρεσβειών του  Οσίου Εφραίμ του Σύρου, να μας χαρίζει καθημερινά πνεύμα σωφροσύνης, ταπεινοφροσύνης, υπομονής και αγάπης, ώστε η ζωή μας να μεταμορφώνεται σε ζωή Χριστού.

Αμήν.

-Λόγος Θείου Φωτός