Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής: Θεολογία, Μαρτύριο καὶ Πνευματικὴ Παρακαταθήκη

                             

intheopatoron.blogspot.com

Εἰσαγωγή

Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής (580–662 μ.Χ.) συγκαταλέγεται ἀναμφίβολα μεταξὺ τῶν κορυφαίων Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῶν βαθύτερων θεολόγων τῆς χριστιανικῆς παραδόσεως. Ἡ σκέψη του δὲν περιορίζεται σὲ ἕνα στενὸ δογματικὸ πλαίσιο, ἀλλὰ ἀναπτύσσεται ὡς ὀλιστικὴ θεώρηση τοῦ κόσμου, τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ Θεοῦ. Στὸ πρόσωπό του συναντῶνται ἡ φιλοσοφικὴ παιδεία τῆς ὕστερης ἀρχαιότητας, ἡ πατερικὴ θεολογία τῶν Καππαδοκῶν, ἡ μυστικὴ παράδοση τοῦ Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτου καὶ ἡ ἀσκητικὴ πείρα τῆς μοναχικῆς ζωῆς.

Ἡ προσωνυμία «Ὁμολογητής» δὲν δηλώνει ἀπλῶς ὀρθὴ δογματικὴ τοποθέτηση, ἀλλὰ ὑποδηλώνει μαρτυρικὴ στάση ζωῆς. Ὁ Μάξιμος ὁμολόγησε τὴν ἀλήθεια τῆς πίστεως ὄχι μὲ λόγια εὔκολα, ἀλλὰ μὲ φυλακίσεις, ἐξορίες, βασανιστήρια καὶ ἀκρωτηριασμό. Ἡ ζωή καὶ τὸ ἔργο του ἀποκαλύπτουν ὅτι γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη Παράδοση ἡ θεολογία δὲν εἶναι διανοητικὴ ἐνασχόληση, ἀλλὰ τρόπος ὑπάρξεως.Η εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του στις 21 Ιανουαρίου.

1. Ὁ Βίος τοῦ Ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ

Ὁ Ἅγιος Μάξιμος γεννήθηκε περὶ τὸ 580 μ.Χ. στὴν Κωνσταντινούπολη, ἀπὸ εὐγενῆ καὶ εὔπορη οἰκογένεια. Ἔλαβε ἐξαιρετικὴ μόρφωση, ἀντάξια τῆς πρωτεύουσας τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας, καὶ διακρίθηκε ἰδιαιτέρως στὴ φιλοσοφία, τὴ ρητορικὴ καὶ τὴ θεολογικὴ σκέψη. Λόγω τῶν ἱκανοτήτων του, ὁ αὐτοκράτορας Ἡράκλειος τὸν διόρισε πρωτοασηκρήτη (ἀρχιγραμματέα), ἕνα ἀπὸ τὰ ὑψηλότερα διοικητικὰ ἀξιώματα τῆς αὐτοκρατορίας.

Παρά τὴ λαμπρὴ σταδιοδρομία ποὺ διαγραφόταν μπροστά του, ὁ Μάξιμος ἔνιωσε βαθιὰ ἐσωτερικὴ κλίση πρὸς τὴν ἀσκητικὴ ζωή. Παραιτήθηκε ἀπὸ τὰ κοσμικὰ ἀξιώματα καὶ ἐκάρη μοναχὸς στὴ Μονὴ τῆς Χρυσοπόλεως, ἀπέναντι ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη. Ἐκεῖ ἀναδείχθηκε γρήγορα γιὰ τὴν ἀρετή, τὴ διάκριση καὶ τὴ θεολογικὴ του συγκρότηση, καὶ ἀργότερα ἐξελέγη ἡγούμενος.

Ἡ ἐποχή του, ὅμως, ἦταν θεολογικὰ ταραγμένη. Ἡ αἵρεση τοῦ Μονοθελητισμοῦ καὶ τοῦ Μονοενεργητισμοῦ, ποὺ ὑποστήριζε ὅτι ὁ Χριστὸς ἔχει μία μόνον θέληση καὶ μία ἐνέργεια, ἐμφανίστηκε ὡς πολιτικο-θεολογικὸς συμβιβασμὸς μὲ σκοπὸ τὴν ἐπανένωση τῶν μονοφυσιτικῶν πληθυσμῶν μὲ τὴν Ἐκκλησία. Ὁ Μάξιμος διέγνωσε ὅμως ὅτι ἡ διδασκαλία αὐτὴ ὑπονόμευε τὴν πραγματικὴ ἐνανθρώπηση τοῦ Λόγου καὶ, κατ’ ἐπέκταση, τὴ σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου.

Ὅταν ἡ αὐτοκρατορικὴ ἐξουσία ἐπέβαλε τὴ μονοθελητικὴ διδασκαλία μὲ τὰ διατάγματα τῆς «Ἐκθέσεως» καὶ τοῦ «Τύπου», ὁ Μάξιμος ἀναγκάστηκε νὰ ἐγκαταλείψει τὸ Βυζάντιο. Ταξίδεψε στὴ Βόρεια Ἀφρική καὶ ἀργότερα στὴ Ρώμη, ὅπου ἀνέπτυξε στενὴ συνεργασία μὲ τὸν Πάπα Μαρτίνο Α΄. Στὴ Σύνοδο τοῦ Λατερανοῦ (649 μ.Χ.) ὑπήρξε ὁ βασικὸς θεολογικὸς νους πίσω ἀπὸ τὴν καταδίκη τοῦ Μονοθελητισμοῦ.

Ἡ στάση του προκάλεσε τὴν ὀργὴ τοῦ αὐτοκράτορα Κώνστα Β΄. Τὸ 653 μ.Χ. συνελήφθη, μεταφέρθηκε δέσμιος στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ ὑποβλήθηκε σὲ ἐξοντωτικὲς ἀνακρίσεις. Παρὰ τὶς πιέσεις καὶ τὶς ἀπειλές, ἀρνήθηκε νὰ συμβιβαστεῖ, δηλώνοντας τὸ περίφημο: «Κἂν πᾶσα ἡ οἰκουμένη κοινωνήσῃ, ἐγὼ οὐ κοινωνῶ». Ὑπέστη ἐξορία, φυλακίσεις καὶ, τέλος, φρικτὰ βασανιστήρια: τὴν ἀποκοπὴ τῆς γλώσσας καὶ τοῦ δεξιοῦ χεριοῦ, γιὰ νὰ μὴ δύναται οὔτε νὰ ὁμιλεῖ οὔτε νὰ γράφει ὑπὲρ τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἐξορίστηκε στὴ Λαζικὴ τοῦ Καυκάσου, ὅπου καὶ κοιμήθηκε ἐν Κυρίῳ στὶς 13 Αὐγούστου 662 μ.Χ.

Ἡ τελικὴ δικαίωσή του ἦρθε μὲ τὴ ΣΤ΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδο (680–681), ἡ ὁποία ἐπικύρωσε πανηγυρικὰ τὴ διδασκαλία περὶ δύο φυσικῶν θελημάτων καὶ ἐνεργειῶν στὸν Χριστό.

2. Θαύματα καὶ Ἁγιολογικὴ Παράδοση

Ἡ Ἐκκλησία μαρτυρεῖ ὅτι ὁ Ἅγιος Μάξιμος ἔλαβε ἀπὸ τὸν Θεὸ χαρίσματα ἰάσεων, προορατικῆς γνώσεως καὶ πνευματικῆς παρηγορίας. Κατὰ τὶς ἐξορίες του, πλήθος πιστῶν ἐνισχύθηκαν πνευματικὰ ἀπὸ τὸ λόγο καὶ τὴν προσευχή του. Μετὰ τὴν κοίμησή του, ἀναφέρονται θαυματουργικὲς ἐπεμβάσεις μὲ τὴν τιμία κάρα καὶ τὰ λείψανά του, ἐπιβεβαιώνοντας τὴν πατερικὴ ἀντίληψη ὅτι ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ ἐνεργεῖ καὶ διὰ τῶν σωμάτων τῶν ἁγίων.

3. Τὸ Θεολογικὸ Ἔργο τοῦ Ἁγίου Μαξίμου

3.1 Χριστολογία καὶ ἀγώνας κατὰ τοῦ Μονοθελητισμοῦ

Στὸ κέντρο τῆς θεολογίας τοῦ Αγίου Μαξίμου βρίσκεται τὸ μυστήριο τοῦ Χριστοῦ. Ὁ Ἅγιος ὑποστήριξε μὲ ἀκρίβεια ὅτι ὁ Χριστὸς, ὡς τέλειος Θεὸς καὶ τέλειος ἄνθρωπος, διαθέτει δύο φυσικὰ θελήματα καὶ δύο φυσικὲς ἐνέργειες, ἀδιάσπαστα καὶ ἀσύγχυτα. Ἡ ἀνθρώπινη θέληση τοῦ Χριστοῦ ὑπακούει ἐλευθέρως στὴ θεία, θεραπεύοντας τὴν πεπτωκυῖα ἀνθρώπινη προαίρεση.

3.2 Κοσμικὴ Θεολογία καὶ οἱ «Λόγοι τῶν Ὄντων»

Ὁ Άγιος Μάξιμος ἀνέπτυξε τὴ θεωρία τῶν «λόγων τῶν ὄντων», σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία κάθε κτίσμα ἔχει τὸν ἴδιο θεῖο λόγο, τὸν σκοπὸ καὶ τὸ νόημά του μέσα στὸ σχέδιο τοῦ Θεοῦ. Ὁ ἄνθρωπος, ὡς μικρόκοσμος καὶ μεσίτης, καλείται νὰ ἑνώσει τὸ κτιστὸ μὲ τὸ ἄκτιστο.

3.3 Ἀσκητικὴ καὶ Μυστικὴ Θεολογία

Στὰ «Κεφάλαια περὶ Ἀγάπης», ὁ Άγιος Μάξιμος περιγράφει τὴν πορεία τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὴν κάθαρση, στὸ φωτισμὸ καὶ, τέλος, στὴ θέωση. Ἡ ἀπάθεια δὲν εἶναι ἀναλγησία, ἀλλὰ ἐλευθερία ἀπὸ τὴν τυραννία τῶν παθῶν.

3.4 Λειτουργικὴ Θεολογία καὶ Ἐρμηνευτικὴ

Στὴ «Μυσταγωγία», ὁ Ἅγιος ἐρμηνεύει τὴ Θεία Λειτουργία ὡς εἰκόνα τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ καὶ ὡς σύνοψη τῆς οἰκονομίας τῆς σωτηρίας.

4. Ναοὶ καὶ Τόποι Τιμῆς

Ὁ Ἅγιος Μάξιμος τιμᾶται σὲ πλήθος ναῶν καὶ μονῶν στὴν Ἑλλάδα, τὴν Κύπρο καὶ τὴν Ὀρθόδοξη Διασπορά. Ἡ μνήμη του ἑορτάζεται στὶς 13 Αὐγούστου καὶ, κατὰ τόπους, στὶς 21 Ἰανουαρίου.

5. Πνευματικοὶ Μαργαρίτες καὶ Νουθεσίες

• Ἡ ἀλήθεια τῆς πίστεως δὲν ὑποτάσσεται σὲ πολιτικοὺς συμβιβασμούς.

• Ἡ θεολογία χωρὶς ἀγάπη μετατρέπεται σὲ ἰδεολογία.

• Ἡ ἐλευθερία εἶναι δῶρο καὶ εὐθύνη.

6. Ἐπιλεγμένα Χωρία τοῦ Ἁγίου Μαξίμου

 Χωρίο α΄

 «Ἀγάπη ἐστὶν ἔξις ψυχῆς προτιμῶσα τὴν τοῦ Θεοῦ γνῶσιν παντὸς κτιστοῦ.»

 Απόδοση:

Ἀγάπη εἶναι ἡ μόνιμη κατάσταση τῆς ψυχῆς ποὺ προτιμᾷ τὴ γνώση τοῦ Θεοῦ περισσότερο ἀπὸ κάθε κτιστὸ πράγμα.

Ἀνάλυση:

Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁρίζει τὴν ἀγάπη ὄχι ὡς συναίσθημα ἢ ἠθικὴ διάθεση, ἀλλὰ ὡς ὀντολογικὴ ἕξη. Ἡ ἀγάπη ἀποτελεῖ μόνιμη στάση ὑπάρξεως ποὺ προσανατολίζει ὅλη τὴν ἀνθρώπινη ζωή πρὸς τὸν Θεό. Ἡ «γνῶσις τοῦ Θεοῦ» δὲν ταυτίζεται μὲ διανοητικὴ κατανόηση, ἀλλὰ μὲ ἐμπειρικὴ κοινωνία καὶ μέθεξη. Ἡ προτίμηση τοῦ ἀκτίστου ἔναντι τοῦ κτιστοῦ φανερώνει τὸ ἐσχατολογικὸ ἦθος τῆς χριστιανικῆς ζωῆς. Ὁ ἄνθρωπος καλείται νὰ ἀνατάξει τὴν ἐπιθυμία του καὶ νὰ ἀπελευθερωθεῖ ἀπὸ τὴν δουλεία τῶν παθῶν. Ἡ ἀγάπη, ἔτσι, γίνεται ἡ κορυφαία ἀρετὴ ποὺ ἐνοποιεῖ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν ὁδηγεῖ στὴ θέωση (Μάξιμος Ὁμολογητής, PG 90· Louth, 1996).

Χωρίο β΄

 «Οὐκ ἔστι σωτηρία ἄνευ θελήσεως.»

 Απόδοση:

Δὲν ὑπάρχει σωτηρία χωρὶς ἐλεύθερη θέληση.

Ἀνάλυση:

Τὸ χωρίο αὐτὸ συνοψίζει ὁλόκληρη τὴ σωτηριολογικὴ καὶ χριστολογικὴ θεολογία τοῦ Αγίου Μαξίμου. Ἡ σωτηρία δὲν ἐπιβάλλεται μηχανικὰ ἀπὸ τὸν Θεό, ἀλλὰ προϋποθέτει τὴ συνέργεια τῆς θείας χάριτος καὶ τῆς ἀνθρώπινης προαιρέσεως. Ἡ ἐλευθερία δὲν καταργεῖται ἀπὸ τὴ θεία ἐνέργεια, ἀλλὰ θεραπεύεται καὶ τελειοποιεῖται. Ἡ ἐπιμονὴ τοῦ Αγίου Μαξίμου στὴν ὕπαρξη ἀνθρώπινης θελήσεως στὸν Χριστὸ ἀποτελεῖ θεμέλιο τῆς ὀρθόδοξης ἀνθρωπολογίας. Ἐὰν ὁ Χριστὸς δὲν εἶχε ἀνθρώπινη θέληση, τότε ἡ ἀνθρώπινη ἐλευθερία θὰ ἔμενε ἀθεράπευτη. Ἡ θέληση, ὅταν ἐλευθερώνεται ἀπὸ τὰ πάθη, γίνεται ὄργανο κοινωνίας μὲ τὸν Θεό (Bathrellos, 2004).

Χωρίο γ΄

 «Ὁ νοῦς καθαρθεὶς βλέπει τὸν Θεὸν ἐν τοῖς πράγμασιν.»

 Απόδοση:

Ὁ καθαρμένος νοῦς βλέπει τὸν Θεὸ μέσα στὰ πράγματα.

Ἀνάλυση:

Ὁ Άγιος Μάξιμος ἐκφράζει ἐδῶ τὴν κοσμικὴ καὶ μυστικὴ θεολογία του. Ὁ κόσμος δὲν εἶναι αὐτόνομος, οὔτε ἀποκομμένος ἀπὸ τὸν Θεό, ἀλλὰ φέρει μέσα του τοὺς θεῖους λόγους τῶν ὄντων. Ὁ καθαρμένος νοῦς, ἀπαλλαγμένος ἀπὸ τὴ σύγχυση τῶν παθῶν, μπορεῖ νὰ διακρίνει τὴν παρουσία τοῦ Θεοῦ στὴν κτίση. Δὲν πρόκειται γιὰ πανθεϊσμὸ, ἀλλὰ γιὰ θεολογικὴ θέαση τῆς κτίσεως ὡς φανέρωσης τῆς θείας σοφίας. Ἡ κάθαρση τοῦ νοῦ εἶναι ἀπαραίτητη προϋπόθεση τῆς ἀληθινῆς γνώσεως. Ἔτσι, ἡ ἀσκητικὴ ζωή ἀποκαλύπτεται ὡς ὁδὸς θεογνωσίας (Thunberg, 1995).

Χωρίο δ΄

 «Θέωσις ἐστὶν ἡ τοῦ Θεοῦ κατὰ χάριν μέθεξις.»

 Απόδοση:

Θέωση εἶναι ἡ κατά χάρη συμμετοχὴ στὴ ζωή τοῦ Θεοῦ.

Ἀνάλυση:

Στὸ σύντομο αὐτὸ χωρίο συμπυκνώνεται ὁλόκληρη ἡ ὀρθόδοξη σωτηριολογία. Ὁ ἄνθρωπος δὲν καλείται νὰ ἀπορροφηθεῖ στὸ θείο, ἀλλὰ νὰ μετέχει κατὰ χάριν στὴ ζωή τοῦ Θεοῦ. Ἡ διάκριση μεταξὺ θείας οὐσίας καὶ θείας ἐνεργείας διαφυλάσσεται, ἐπιτρέποντας τὴν πραγματικὴ κοινωνία χωρὶς σύγχυση. Ἡ θέωση δὲν ἀποτελεῖ προνόμιο λίγων, ἀλλὰ τὸν τελικὸ σκοπὸ κάθε βαπτισμένου. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ζωή, τὰ μυστήρια καὶ ἡ ἀσκητικὴ πορεία συγκλίνουν σὲ αὐτὸ τὸ ἐσχατολογικὸ γεγονός (Louth, 1996).

Χωρίο ε΄

 «Ὁ μὴ ἀγαπῶν τὸν πλησίον, Θεὸν οὐ γινώσκει.»

 Απόδοση:

Ὅποιος δὲν ἀγαπᾷ τὸν πλησίον του, δὲν γνωρίζει τὸν Θεό.

Ἀνάλυση:

Ὁ Άγιος Μάξιμος συνδέει ἀδιάρρηκτα τὴ θεογνωσία μὲ τὴν ἀγάπη πρὸς τὸν πλησίον. Ἡ πνευματικὴ ζωή δὲν μπορεῖ νὰ ἀποκοπεῖ ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ διάσταση. Ἡ ἀγάπη πρὸς τὸν πλησίον λειτουργεῖ ὡς κριτήριο γνησιότητας τῆς πίστεως. Ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἀγνοεῖ τὸν ἄλλον, ἀγνοεῖ καὶ τὸν Θεό, διότι ὁ Θεὸς φανερώνεται μέσα στὴ σχέση. Ἡ ἀσκητικὴ καὶ δογματικὴ ἀλήθεια ἀποδεικνύεται στὴν καθημερινὴ πράξη τῆς ἀγάπης. Ἔτσι, ἡ θεολογία μετατρέπεται σὲ βίωμα καὶ μαρτυρία (Allen & Neil, 2002).

7. Συμπέρασμα

Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής παραμένει διαχρονικὸς καὶ ἀκατάλυτος διδάσκαλος τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως. Ἡ ζωή καὶ τὸ ἔργο του μαρτυροῦν ὅτι ἡ ἀλήθεια τοῦ Χριστοῦ δὲν εἶναι ἰδεολογικὴ κατασκευή, ἀλλὰ βίωμα ποὺ ἀπαιτεῖ ἐλευθερία, ἀγάπη καὶ θυσία. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος ἀποκαλύπτει μὲ τὸ θεολογικὸ του ἔργο ὅτι ἡ ὀρθόδοξη θεολογία γεννιέται ἀπὸ τὴν ἁγιότητα καὶ ὁδηγεῖ στὴ θέωση τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῆς κτίσεως.

8. Ἀπολυτίκιον τοῦ Ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ

Ἦχος πλ. δ΄

Ὁ τῆς Ὀρθοδοξίας ὁδηγός,

εὐσεβείας διδάσκαλος καὶ σεμνότητος,

τῆς οἰκουμένης ὁ φωστήρ,

τῶν θεολόγων ἡ θεόπνευστος καλλονή,

Μάξιμε θεόφρον,

ταῖς σοῖς διδασκαλίαις πάντας ἐφώτισας·

πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ,

σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

9. Εὐχὲς

Εἴθε ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητὴς νὰ πρεσβεύει ἀδιαλείπτως ὑπὲρ πάντων ἡμῶν, ὥστε νὰ μένουμε ἀκλόνητοι στὴν ὀρθόδοξη πίστη, ἐλεύθεροι ἀπὸ τὰ πάθη καὶ γεμάτοι ἀληθινὴ ἀγάπη πρὸς τὸν Θεὸ καὶ τὸν πλησίον.

Ἡ χάρη τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, διὰ τῶν πρεσβειῶν τοῦ Ἁγίου Μαξίμου, νὰ συνοδεύει τὸν ἀγῶνα καὶ τὴν πνευματικὴ πορεία ὅλων.

Βιβλιογραφία  

Allen, P., & Neil, B. (2002). Maximus the Confessor and his companions. Oxford University Press.

Bathrellos, D. (2004). The Byzantine Christ. Oxford University Press.

Louth, A. (1996). Maximus the Confessor. Routledge.

Μάξιμος Ὁμολογητής. Opera Omnia. Patrologia Graeca, τόμοι 90–91.

Thunberg, L. (1995). Microcosm and mediator. Open Court.

-Λόγος Θείου Φωτός