Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Θεμελιωτής του Ορθοδόξου Μοναχισμού και Πατέρας της Ερήμου

          

Εισαγωγή

Ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος (περ. 300–391 μ.Χ.), γνωστός και ως Μακάριος ο Μέγας, συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων μορφών του πρώιμου χριστιανικού μοναχισμού. Η ζωή, η ασκητική του πολιτεία και η πνευματική του διδασκαλία άσκησαν καθοριστική επίδραση στη διαμόρφωση της ορθόδοξης πνευματικότητας, ιδίως στην παράδοση των Πατέρων της Ερήμου. Το ήθος του, η διάκριση και η βαθειά ταπείνωσή του τον ανέδειξαν σε πνευματικό οδηγό όχι μόνο των συγχρόνων του μοναχών, αλλά και των μεταγενεστέρων γενεών της Εκκλησίας (Harmless, 2004).Η μνήμη του τιμάται στις 19 Ιανουαρίου.

1.Ο Βίος του Αγίου Μακαρίου

Ο Άγιος Μακάριος γεννήθηκε στην Κάτω Αίγυπτο από ευσεβείς γονείς. Σε νεαρή ηλικία, παρά τη φυσική του ροπή προς την ησυχία και την εγκράτεια, υποχρεώθηκε να νυμφευθεί. Ωστόσο, μετά τον πρόωρο θάνατο της συζύγου του και αργότερα των γονέων του, έλαβε την οριστική απόφαση να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στον Θεό.

Κατά τα πρώτα χρόνια της ασκητικής του ζωής κοντά στο χωριό του, δοκιμάστηκε σκληρά από συκοφαντία, όταν μια κοπέλα τον κατηγόρησε ψευδώς ως υπαίτιο εγκυμοσύνης. Ο Μακάριος υπέμεινε τη δοκιμασία με σιωπή και ταπείνωση, εργαζόμενος για να συντηρεί την κοπέλα, έως ότου η αλήθεια αποκαλύφθηκε με τρόπο θαυμαστό (Αποφθέγματα Πατέρων).

Σε ηλικία περίπου τριάντα ετών κατευθύνθηκε στην έρημο της Σκήτης, όπου έζησε επί εξήντα έτη σε αυστηρή άσκηση. Υπήρξε μαθητής του Μεγάλου Αντωνίου, από τον οποίο διδάχθηκε κυρίως το χάρισμα της διάκρισης. Η φήμη της αγιότητάς του εξαπλώθηκε ταχύτατα, και πλήθος μοναχών προσέρχονταν σε αυτόν για πνευματική καθοδήγηση, καθιστώντας τον πνευματικό πατέρα ολόκληρης της Σκήτης (Chryssavgis, 2003).

Κατά τους διωγμούς του αρειανού επισκόπου Λουκίου, εξορίστηκε σε νησί του Νείλου. Εκεί, με τη δύναμη της προσευχής του, θεράπευσε την κόρη ενός ειδωλολάτρη ιερέα, γεγονός που οδήγησε πολλούς κατοίκους της περιοχής στην πίστη του Χριστού. Μετά την αποκατάστασή του επέστρεψε στη Σκήτη, όπου και εκοιμήθη ειρηνικά το 391 μ.Χ.

2. Θαύματα του Αγίου

Η αγιολογική παράδοση αποδίδει στον Άγιο Μακάριο πλήθος θαυμάτων, τα οποία δεν παρουσιάζονται ως επίδειξη υπερφυσικής δύναμης, αλλά ως καρπός βαθιάς ταπείνωσης και προσευχής. Ανάμεσα σε αυτά συγκαταλέγονται:

• Θεραπείες ασθενών από σωματικά και ψυχικά νοσήματα.

• Εκδίωξη δαιμονικών ενεργειών με απλή προσευχή και το σημείο του Σταυρού.

• Προορατικό χάρισμα και διάκριση των λογισμών.

• Θαυματουργική επέμβαση στην εξορία του, που οδήγησε σε μαζική μεταστροφή ειδωλολατρών στον Χριστιανισμό (Ward, 1984).

3. Εκκλησίες αφιερωμένες στον Άγιο Μακάριο

Η τιμή προς τον Άγιο Μακάριο είναι διαδεδομένη σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Ενδεικτικά αναφέρονται:

• Η Ιερά Μονή Αγίου Μακαρίου του Μεγάλου στη Σκήτη της Αιγύπτου, κέντρο της κοπτικής και ορθόδοξης μοναστικής παράδοσης.

• Ναοί και παρεκκλήσια αφιερωμένα στον Άγιο στην Ελλάδα, ιδίως σε μοναστικά κέντρα που τιμούν τους Πατέρες της Ερήμου.

• Ναοί σε χώρες της Ανατολικής Ορθοδοξίας (Ρουμανία, Σερβία, Ρωσία), όπου η διδασκαλία του Αγίου Μακαρίου θεωρείται θεμέλιο της ησυχαστικής ζωής.

4. Πνευματικές νουθεσίες του Αγίου-Απολυτίκιο

Η διδασκαλία του Αγίου Μακαρίου επικεντρώνεται στη μεταμόρφωση της καρδιάς διά της χάριτος του Αγίου Πνεύματος. Κεντρικές νουθεσίες του περιλαμβάνουν:

• Τη διαρκή εγρήγορση του νου και της καρδιάς.

• Την ταπείνωση ως προϋπόθεση της θεώσεως.

• Την «νέκρωση» του εγωισμού και των παθών: «Εάν θέλεις σωθήναι, γίνου ως νεκρός».

• Την αγάπη και την ανοχή προς τις αδυναμίες των

  Ιδιαίτερη θέση στη λειτουργική τιμή του Αγίου Μακαρίου κατέχει το Απολυτίκιό του, το οποίο ψάλλεται στον Ήχο α΄ και συνοψίζει με υμνογραφική πληρότητα την ασκητική του πολιτεία, τη χαρισματική του ζωή και τη θεοκεντρική διάσταση της αγιότητάς του.

    Απολυτίκιο

  «Τῆς ἐρήμου πολίτης καί ἐν σώματι ἄγγελος,

  καί θαυματουργός ἀνεδείχθης, θεοφόρε πατήρ ἡμῶν Μακάριε·

  νηστείᾳ ἀγρυπνίᾳ προσευχῇ, οὐράνια χαρίσματα λαβών,

  θεραπεύεις τούς νοσοῦντας,

  καί τάς ψυχάς τῶν πίστει προστρεχόντων σοι.

  Δόξα τῷ δεδωκότι σοι ἰσχύν,

  δόξα τῷ σέ στεφανώσαντι,

  δόξα τῷ ἐνεργοῦντι διά σοῦ πᾶσιν ἰάματα.»

  Απόδοση

  Εσύ που έγινες πολίτης της ερήμου και άγγελος με ανθρώπινο σώμα

  και αναδείχθηκες θαυματουργός, θεοφόρε πατέρα μας Μακάριε,

  με τη νηστεία, την αγρυπνία και την προσευχή έλαβες ουράνια χαρίσματα,

  και θεραπεύεις τους ασθενείς

  καθώς και τις ψυχές εκείνων που με πίστη καταφεύγουν σε εσένα.

  Δόξα σε Εκείνον που σου έδωσε τη δύναμη,

  δόξα σε Εκείνον που σε στεφάνωσε,

  δόξα σε Εκείνον που μέσω σου ενεργεί κάθε θεραπεία.

  Θεολογική  ανάλυση

  Το Απολυτίκιο του Αγίου Μακαρίου αποτελεί θεολογική σύνοψη της πατερικής ασκητικής εμπειρίας. Ο χαρακτηρισμός «πολίτης της ερήμου» δηλώνει τη συνειδητή αποξένωση από τον κόσμο και την πλήρη πολιτογράφηση του Αγίου στη Βασιλεία του Θεού. Η φράση «ἐν σώματι ἄγγελος» εκφράζει την ορθόδοξη αντίληψη ότι ο άνθρωπος, διά της χάριτος, δύναται να βιώσει ήδη από την παρούσα ζωή την αγγελική πολιτεία. Η αναφορά στη νηστεία, την αγρυπνία και την προσευχή καταδεικνύει τα κλασικά μέσα της ασκητικής οδού, όχι ως ηθικά κατορθώματα, αλλά ως τρόπους συνεργείας με τη θεία χάρη. Η θαυματουργική ενέργεια του Αγίου παρουσιάζεται ως καρπός αυτής της χάριτος και όχι ως προσωπικό του επίτευγμα. Η τριπλή δοξολογία στο τέλος του ύμνου αποδίδει κάθε δύναμη και ενέργεια στον ίδιο τον Θεό, υπογραμμίζοντας ότι ο Άγιος λειτουργεί ως ζωντανό όργανο της θείας αγάπης και θεραπευτικής παρουσίας μέσα στην Εκκλησία.
  

Ευχές

Είθε ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος να πρεσβεύει υπέρ ημών, ώστε να αποκτήσουμε καρδιά καθαρή, πνεύμα ταπεινό και διάκριση πνευματική. Ας μας διδάξει με το παράδειγμά του τη σιωπηλή υπομονή, την ταπείνωση, την ανυπόκριτη αγάπη και την εμπιστοσύνη στο έλεος του Θεού, προς δόξαν Πατρός, Υιού και Αγίου Πνεύματος. Αμήν.

Θερμές ευχαριστίες στην κα Βάσω Φ. Ηλιοπούλου που πρότεινε  να μνημονεύσουμε τον Άγιο Μακάριο τον Αιγύπτιο.

Βιβλιογραφία 

Chryssavgis, J. (2003). In the heart of the desert: The spirituality of the desert fathers and mothers. World Wisdom.

Harmless, W. (2004). Desert Christians: An introduction to the literature of early monasticism. Oxford University Press.

Pseudo-Macarius. (1992). The fifty spiritual homilies (G. A. Maloney, Trans.). Paulist Press.

Ward, B. (1984). The sayings of the desert fathers: The alphabetical collection. Cistercian Publications.

-Λόγος Θείου Φωτός