Φωτό: Pinterest
Εισαγωγή
Το έργο «Περὶ κατασκευῆς τοῦ ἀνθρώπου» αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και βαθύτερα ανθρωπολογικά κείμενα της πατερικής γραμματείας. Συγγράφηκε από τον Άγιο Γρηγόριο Επίσκοπο Νύσσης στα τέλη του 4ου αιώνα, πιθανότατα μετά τον θάνατο του Μεγάλου Βασιλείου, και λειτουργεί ως θεολογική συμπλήρωση της Εξαημέρου. Στο έργο αυτό ο Άγιος επιχειρεί μια συνθετική προσέγγιση της ανθρώπινης φύσεως, φωτισμένη από τη Γραφή, την εκκλησιαστική εμπειρία και την ελληνική φιλοσοφία.
Σκοπός του δεν είναι απλώς η περιγραφή της βιολογικής ή ψυχολογικής κατασκευής του ανθρώπου, αλλά η ανάδειξη του βαθύτερου προορισμού του: της κοινωνίας με τον Θεό και της θεώσεως.
1. Ο λόγος συγγραφής του έργου
Ο Άγιος Γρηγόριος συγγράφει το έργο ως απάντηση σε ερωτήματα που είχαν προκύψει από την ερμηνεία της Γενέσεως και από αιρετικές ή φιλοσοφικές αντιλήψεις περί ανθρώπου. Αντιμετωπίζει τόσο τον υλισμό όσο και τον δυϊσμό, προβάλλοντας τη χριστιανική θεώρηση του ανθρώπου ως ψυχοσωματική ενότητα.
«Οὐκ εἰκῇ οὐδὲ ἀτάκτως ἡ τοῦ ἀνθρώπου φύσις συνέστηκεν»
Ο άνθρωπος έχει θέση κεντρική μέσα στη δημιουργία, ως σύνδεσμος του αισθητού και του νοητού κόσμου.
2. Ο άνθρωπος ως εικόνα Θεού
Κεντρικός άξονας του έργου είναι η διδασκαλία περί του «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν». Ο Άγιος Γρηγόριος τονίζει ότι η εικόνα του Θεού δεν ταυτίζεται με σωματικά χαρακτηριστικά, αλλά με τις πνευματικές ιδιότητες του ανθρώπου: τον νου, την ελευθερία, τη δυνατότητα αγάπης.
«Ἐν τῷ κατ’ εἰκόνα τὸ αὐτεξούσιον δηλοῦται»
Η ελευθερία αποτελεί θεμελιώδες γνώρισμα της ανθρώπινης ύπαρξης και προϋπόθεση της ηθικής ζωής.
3. Η δημιουργία της ψυχής και του σώματος
Ο Άγιος απορρίπτει την άποψη ότι η ψυχή προϋπάρχει του σώματος ή ότι το σώμα είναι φυλακή της ψυχής. Ψυχή και σώμα δημιουργούνται ταυτόχρονα και συγκροτούν ένα ενιαίο πρόσωπο.
«Οὔτε ἡ ψυχὴ πρὸ τοῦ σώματος, οὔτε τὸ σῶμα χωρὶς ψυχῆς»
Η ενότητα αυτή αποτελεί βάση της ορθόδοξης ανθρωπολογίας και εξηγεί τη σημασία της σωματικής ζωής, της ασκήσεως και της Αναστάσεως.
4. Η λογικότητα και η γλώσσα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάλυση της λογικότητας και της γλώσσας. Ο λόγος είναι για τον Άγιο έκφραση του νοός και μέσον κοινωνίας.
«Ὁ λόγος ἐστὶν ἑρμηνευτὴς τοῦ νοός»
Η γλώσσα δεν είναι απλώς εργαλείο επικοινωνίας, αλλά στοιχείο που φανερώνει την πνευματική φύση του ανθρώπου.
5. Τα πάθη και η πτώση
Ο Άγιος Γρηγόριος ερμηνεύει τα πάθη όχι ως φυσικά στοιχεία της ψυχής, αλλά ως αποτέλεσμα της κακής χρήσης της ελευθερίας.
«Οὐκ ἔκτισται τὸ κακόν· παρὰ χρήσιν γίνεται»
Η πτώση δεν καταστρέφει την εικόνα, αλλά τη σκοτίζει.
6. Ο προορισμός του ανθρώπου – θέωση
Ο τελικός σκοπός του ανθρώπου είναι η ατέρμονη πορεία προς τον Θεό. Η τελειότητα δεν είναι στατική, αλλά δυναμική.
«Ἡ τελειότης ἐν τῷ μὴ ἔχειν πέρας»
Η διδασκαλία αυτή αποτελεί θεμέλιο της ορθόδοξης πνευματικότητας.
Παραδείγματα και σύγχρονη εφαρμογή
Η σκέψη του Αγίου Γρηγορίου έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα:
αντιμετώπιση του ανθρώπου όχι ως αντικείμενο αλλά ως πρόσωπο
σεβασμός στο σώμα και στην ανθρώπινη ζωή
κατανόηση της ελευθερίας ως ευθύνης
Συμπεράσματα
Το έργο «Περὶ κατασκευῆς τοῦ ἀνθρώπου» παρουσιάζει μια ολοκληρωμένη χριστιανική ανθρωπολογία. Ο άνθρωπος είναι εικόνα Θεού, ψυχοσωματική ενότητα, ελεύθερο και δυναμικό ον με αιώνιο προορισμό.
Η διδασκαλία του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης παραμένει θεμέλιο της ορθόδοξης θεολογίας και πολύτιμος οδηγός για τον σύγχρονο άνθρωπο.
Βιβλιογραφία
Γρηγορίου Νύσσης, Περὶ κατασκευῆς τοῦ ἀνθρώπου, PG 44, 124–256.
Γρηγορίου Νύσσης, Περὶ ψυχῆς καὶ ἀναστάσεως, PG 46.
Ζηζιούλας, Ι. (2001). Το Είναι ως Κοινωνία. Δόμος.
Meyendorff, J. (1983). Byzantine Theology. Fordham University Press.
Pelikan, J. (1971). The Christian Tradition, Vol. 1. University of Chicago Press
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου