Φωτό: Pinterest
Εισαγωγή
Ο άνθρωπος, ως πρόσωπο ελεύθερο και σχεσιακό, βιώνει εσωτερικούς μηχανισμούς αξιολόγησης των πράξεων και των προθέσεών του. Η συνείδηση και η ενοχή αποτελούν δύο τέτοιους μηχανισμούς, οι οποίοι, αν και συχνά συνυπάρχουν, δεν ταυτίζονται ούτε λειτουργικά ούτε οντολογικά. Η αδυναμία διάκρισής τους οδηγεί είτε σε πνευματική σύγχυση είτε σε ψυχοπαθολογικές καταστάσεις, όπως το χρόνιο άγχος, η κατάθλιψη ή η θρησκευτική ενοχοποίηση.
Η Ορθόδοξη θεολογία προσεγγίζει τη συνείδηση ως καρδιακή λειτουργία που συνδέεται με το «κατ’ εικόνα», ενώ η ψυχολογία εξετάζει την ενοχή ως συναίσθημα που συχνά διαμορφώνεται από πρώιμες σχέσεις και κοινωνικά πρότυπα. Στόχος του παρόντος δοκιμίου είναι να αναπτύξει σε βάθος τα κριτήρια διάκρισης των δύο, αναδεικνύοντας τη θεραπευτική τους κατανόηση. Ακολουθεί ένα ερωτηματολόγιο αυτοπαρατήρησης όσον αφορά τη φωνή της συνείδησης εντός μας.
1. Η φωνή της συνείδησης: ψυχολογική και ορθόδοξη θεώρηση
1.1 Η συνείδηση στην ψυχολογία
Στη σύγχρονη ψυχολογία, η συνείδηση νοείται ως ικανότητα ηθικής επίγνωσης και αυτοπαρατήρησης. Αν και ο Freud τη συνέδεσε με το Υπερεγώ (τα πρέπει ), μεταγενέστεροι θεωρητικοί (Rogers, Erikson) τόνισαν τον αναπτυξιακό και θεραπευτικό χαρακτήρα της, όταν αυτή δεν έχει παραμορφωθεί από αυταρχικές επιβολές.
Η υγιής συνείδηση:
εστιάζει στη συγκεκριμένη πράξη και όχι στην απαξίωση του εαυτού,
κινητοποιεί το άτομο προς αλλαγή,
επιτρέπει την ανάληψη ευθύνης χωρίς απελπισία.
Παραδείγματα
- Επαγγελματική ευθύνηΈνας εργαζόμενος αναγνωρίζει ότι αδίκησε κάποιο συνάδελφό του. Η εσωτερική ενόχληση δεν τον καταρρακώνει, αλλά τον οδηγεί σε διάλογο και αποκατάσταση της σχέσης. Η συνείδηση εδώ λειτουργεί διορθωτικά και όχι τιμωρητικά.
- Γονεϊκή στάσηΓονέας συνειδητοποιεί ότι αντέδρασε άδικα στο παιδί του. Η συνείδηση τον καλεί να ζητήσει συγγνώμη και να επανεξετάσει τη συμπεριφορά του, χωρίς να θεωρεί τον εαυτό του «κακό γονέα».
1.2 Η συνείδηση στην Ορθόδοξη Παράδοση
Η Ορθόδοξη θεολογία βλέπει τη συνείδηση ως εσωτερικό πνευματικό αισθητήριο, που φωτίζεται ή σκοτίζεται ανάλογα με τον τρόπο ζωής του ανθρώπου.
2. Η ψυχολογική ενοχή: φύση, προέλευση και συνέπειες
Η ψυχολογική ενοχή είναι ένα σύνθετο συναίσθημα που συχνά δεν σχετίζεται με πραγματική ηθική ευθύνη. Προκύπτει από:
αυστηρά γονεϊκά πρότυπα,
θρησκευτικό φόβο,
τελειομανία,
τραυματικές εμπειρίες απόρριψης.
Σε αντίθεση με τη συνείδηση, η ενοχή:
είναι αόριστη και γενικευμένη,
στρέφεται κατά του εαυτού,
δεν οδηγεί σε αλλαγή αλλά σε παράλυση.
Παραδείγματα
- Χρόνια αυτομομφήΆτομο αισθάνεται διαρκώς ένοχο, ακόμη και όταν όλα «πηγαίνουν καλά». Η ενοχή δεν συνδέεται με πράξεις, αλλά με την αίσθηση ότι «δεν αξίζω».
- Θρησκευτική ενοχοποίησηΠιστός φοβάται ότι κάθε δυσκολία στη ζωή του είναι τιμωρία του Θεού. Αντί να μετανοεί, ζει σε μόνιμο άγχος, γεγονός που παραμορφώνει την εικόνα του Θεού ως Πατέρα της αγάπης μέσα του.
3. Πατερική διάκριση μεταξύ ελέγχου συνείδησης και καταδίκης
4. Ποιμαντική και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση
Η Ορθόδοξη ποιμαντική εμπειρία, όταν είναι αυθεντική, δεν καλλιεργεί ενοχές αλλά διάκριση. Ο πνευματικός, όπως και ο θεραπευτής, καλείται να βοηθήσει τον άνθρωπο να ξεχωρίσει:
τι ανήκει στην προσωπική του ευθύνη,
και τι αποτελεί ψυχολογικό βάρος.
Παραδείγματα
- Εξομολόγηση με διάκρισηΟ πιστός φεύγει ανακουφισμένος, όχι τρομοκρατημένος. Αναγνωρίζει την ευθύνη του, αλλά η ελπίδα στον Θεό παραμένει.
- Ψυχοθεραπευτική παρέμβασηΟ θεραπευτής βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει ότι η ενοχή δεν προέρχεται από αμαρτία, αλλά από εσωτερικευμένες απαιτήσεις.
Συμπεράσματα
Η διάκριση μεταξύ συνείδησης και ψυχολογικής ενοχής αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ψυχική και πνευματική ωριμότητα. Η συνείδηση οδηγεί σε ελευθερία, ενώ η ενοχή σε εγκλωβισμό. Η Ορθόδοξη Παράδοση και η ψυχολογία, όταν συνομιλούν δημιουργικά, προσφέρουν, προς δόξαν Θεού, ένα ενιαίο θεραπευτικό πλαίσιο που σέβεται το πρόσωπο.
Επίλογος
Η φωνή της συνείδησης δεν είναι φωνή καταδίκης, αλλά πρόσκληση ζωής. Ο σύγχρονος άνθρωπος καλείται να μάθει να διακρίνει, να μην φοβάται και να πορεύεται με ελπίδα. Εκεί όπου σιωπά η ενοχή, αρχίζει η αληθινή μετάνοια και η ελευθερία του προσώπου.
Βιβλιογραφία
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. Norton.
Freud, S. (1961). The ego and the id (J. Strachey, Trans.). Norton. (Original work published 1923)
Rogers, C. R. (1961). On becoming a person. Houghton Mifflin.
Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and guilt. Guilford Press.
Βλάχος, Ι. (2003). Ορθόδοξη ψυχοθεραπεία. Ι. Μ. Γενεθλίου Θεοτόκου.
Ισαάκ ο Σύρος. (Λόγοι Ασκητικοί).
Μάξιμος Ομολογητής. Κεφάλαια περί αγάπης (PG 90).
Χρυσόστομος, Ι. Ομιλίες (PG 49).
Ερωτηματολόγιο αυτοπαρατήρησης της φωνής της συνείδησης
Α. Ειρήνη και συναισθηματική ισορροπία
Νιώθω εσωτερική ειρήνη μετά από αυτοκριτική.
Αισθάνομαι ηρεμία όταν σκέφτομαι τα λάθη μου.
Μπορώ να διαχειριστώ αρνητικά συναισθήματα χωρίς πανικό.
Μετά από δυσκολία νιώθω ανακούφιση και λύτρωση.
Η καρδιά μου παραμένει ήρεμη ακόμη και όταν παρατηρώ τις αδυναμίες μου.
Β. Σαφήνεια σκέψης και διάκριση
Μπορώ να ξεχωρίσω ποια ενοχή είναι πραγματική και ποια φανταστική.
Καταλαβαίνω πότε μιλάει η συνείδηση και πότε οι φόβοι μου.
Μπορώ να αξιολογήσω αντικειμενικά τα λάθη μου.
Αναγνωρίζω τα όρια της ευθύνης μου σε κάθε κατάσταση.
Μπορώ να διακρίνω τις προθέσεις μου από τα συναισθήματα ενοχής.
Γ. Έλεγχος άγχους
Γ1. Έλεγχος χρόνιου άγχους
Μπορώ να ηρεμήσω όταν σκέφτομαι δυσκολίες της ημέρας.
Δεν αφήνω τα αρνητικά συναισθήματα να με κυριεύσουν.
Νιώθω ότι μπορώ να διαχειριστώ το στρες της καθημερινότητας.
Διατηρώ ψυχραιμία σε δυσκολίες που δεν ελέγχω.
Οι σκέψεις για μελλοντικές δυσκολίες δεν με παραλύουν.
Νιώθω ότι ελέγχω την αντίδρασή μου σε δύσκολες καταστάσεις.
Μπορώ να παραμείνω ήρεμος ακόμη και σε ένταση με άλλους.
Δεν αφήνω την ανησυχία να με επηρεάζει υπερβολικά.
Η αυτοπεποίθησή μου με βοηθά να αντιμετωπίσω προβλήματα.
Νιώθω ισορροπία ανάμεσα στα προβλήματα και στις δυνατότητές μου.
Γ2. Έλεγχος άγχους της στιγμής
Μπορώ να ηρεμήσω μέσα σε λίγα λεπτά όταν με πιάνει ένταση.
Η αναπνοή με βοηθά να χαλαρώσω σε αγχωτικές στιγμές.
Μπορώ να συγκεντρωθώ όταν νιώθω πίεση.
Δεν αντιδρώ παρορμητικά σε στρεσογόνες καταστάσεις.
Η σκέψη μου παραμένει καθαρή σε στιγμές έντασης.
Μπορώ να ελέγξω την καρδιά μου όταν αγχώνομαι.
Νιώθω ότι μπορώ να σταθεροποιήσω τα συναισθήματά μου άμεσα.
Η εσωτερική φωνή μου με βοηθά να ηρεμήσω σε κρίσεις.
Δεν πανικοβάλλομαι όταν εμφανίζονται απρόβλεπτες δυσκολίες.
Μπορώ να ενεργήσω λογικά παρά την πίεση της στιγμής.
Γ3. Έλεγχος άγχους συνολικά
Αισθάνομαι ότι το άγχος δεν κυριαρχεί στη ζωή μου.
Μπορώ να ξεχωρίσω πραγματικούς κινδύνους από ανησυχίες.
Το άγχος δεν με εμποδίζει να θέτω στόχους.
Διαχειρίζομαι αποτελεσματικά τις ανησυχίες μου καθημερινά.
Δεν αφήνω το άγχος να επηρεάζει την αυτοεκτίμησή μου.
Μπορώ να παραμένω ήρεμος/η ακόμα και σε συνεχείς απαιτήσεις.
Η συνολική μου θετική στάση απέναντι στη ζωή μειώνει την ένταση.
Νιώθω σιγουριά ότι μπορώ να αντιμετωπίσω ό,τι προκύψει.
Το άγχος δεν επηρεάζει τις σχέσεις μου με τους άλλους σημαντικά.
Μπορώ να βλέπω θετικά τα προβλήματα χωρίς υπερβολικό φόβο.
Δ. Αυτογνωσία
Αναγνωρίζω τα συναισθήματά μου και τις πηγές τους.
Αναγνωρίζω τα τραύματά μου χωρίς να αυτοκατηγορούμαι.
Αποδέχομαι τα όριά μου.
Γνωρίζω πότε η ενοχή είναι κατασκευασμένη από κοινωνικούς ή θρησκευτικούς φόβους.
Βλέπω καθαρά τις αρετές και αδυναμίες μου.
Ε. Σχέση με τον Θεό / Πνευματική ζωή
Η προσευχή μού δίνει εσωτερική ηρεμία.
Η πίστη μού προσφέρει ελπίδα και όχι φόβο.
Η σχέση μου με τον Θεό ενισχύει τη συνείδηση και όχι την ενοχή.
Μπορώ να αποδεχτώ τη συγχώρεση Του χωρίς αμφιβολία.
Η πνευματική μου πορεία με οδηγεί σε αγάπη και καλοσύνη.
ΣΤ. Σχέση με τους άλλους
Μπορώ να ζητήσω συγγνώμη χωρίς να αισθανθώ μειονεκτικά.
Διατηρώ όρια στις σχέσεις μου χωρίς ενοχή.
Η αλήθεια και η ειλικρίνεια στις σχέσεις μου δεν με φοβίζει.
Αναλαμβάνω ευθύνη μόνο για όσα μου ανήκουν.
Αποδέχομαι τη διαφορετικότητα των άλλων χωρίς άγχος.
Ζ. Εσωτερικός διάλογος και αυτοκατανόηση
Ο εσωτερικός μου λόγος είναι υποστηρικτικός.
Αναγνωρίζω πότε οι λογισμοί μου είναι υπερβολικοί.
Αποφεύγω να γενικεύω την ενοχή σε όλο τον εαυτό μου.
Μπορώ να ησυχάσω τη συνείδησή μου με διάκριση.
Οι σκέψεις μου για τις αδυναμίες μου δεν με καθηλώνουν.
Η. Μετάνοια και ελευθερία
Η μετάνοια μου προκαλέι ηρεμία και ελπίδα.
Η εσωτερική μου φωνή με καλεί σε αλλαγή χωρίς φόβο.
Μπορώ να αφήνω πίσω την ενοχή μετά τη διόρθωση.
Οι πράξεις μου γίνονται με γνώση και διάκριση.
Νιώθω ελεύθερος/η όταν ακολουθώ τη συνείδησή μου.
Θ. Συνολική εμπειρία ( σε όλα από το Α-Η)
Η συνείδησή μου με οδηγεί σε θετικές σχέσεις με τους άλλους.
Νιώθω συνοχή μεταξύ σκέψης, λόγου και πράξης.
Η εσωτερική μου φωνή είναι σταθερή και αξιόπιστη.
Μπορώ να εμπιστευτώ τη διάκριση που μου παρέχει η συνείδηση.
Η εσωτερική καθοδήγηση μού δίνει κατεύθυνση στη ζωή.
Ι. Ανθεκτικότητα και αυτονομία
Μπορώ να παραμείνω ήρεμος σε κρίσιμες καταστάσεις.
Η συνείδησή μου με ενδυναμώνει αντί να με καταπιέζει.
Νιώθω ικανός να πάρω αποφάσεις με διακριτικότητα.
Η εσωτερική φωνή με βοηθά να αντέχω αντιξοότητες.
Νιώθω ολοκληρωμένος όταν ακολουθώ τη συνείδησή μου.
Κ. Εσωτερικός έλεγχος (locus of control)
Νιώθω ότι οι πράξεις μου επηρεάζουν άμεσα τα αποτελέσματα στη ζωή μου.
Αντιλαμβάνομαι ότι οι επιλογές μου καθορίζουν την πορεία μου.
Δεν νιώθω ότι είμαι θύμα των περιστάσεων.
Μπορώ να αλλάξω αποτελεσματικά όσα είναι μέσα στην αρμοδιότητά μου.
Νιώθω υπεύθυνος για τα σημαντικά γεγονότα της ζωής μου.
Οι αποφάσεις μου οδηγούν σε συγκεκριμένα αποτελέσματα.
Δεν βασίζομαι αποκλειστικά σε άλλους για να επιτύχω στόχους.
Μπορώ να επηρεάσω θετικά το μέλλον μου μέσω της δράσης μου.
Η προσωπική μου προσπάθεια έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στη ζωή μου.
Νιώθω αυτοδύναμος σε σχέση με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζω.
Συνολική ΕκτίμησηΣυνολικό άθροισμα όλων των ερωτήσεων
Κατηγοριοποίηση στατιστικά:
312–425: πολύ υγιής φωνή συνείδησης
213–311: μέση λειτουργία
0–212: έντονη ψυχολογική ή πνευματική πίεση
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου