ΜΕΡΟΣ Δ: Πρωτεΐνες και συνείδηση: Σύνθεση επιστήμης και θεολογίας

                         

                                                           Φωτό: Pinterest

Εισαγωγή

Η ανθρώπινη συνείδηση αποτελεί ένα από τα βαθύτερα και πιο αινιγματικά φαινόμενα της ύπαρξης. Παρά τη μεγάλη πρόοδο των νευροεπιστημών, το ερώτημα πώς η ύλη μετατρέπεται σε εμπειρία, νόημα και αυτοσυνειδησία παραμένει ανοιχτό. Στο επίκεντρο της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας βρίσκονται οι πρωτεΐνες: μόρια που δεν αποτελούν απλώς δομικά στοιχεία του εγκεφάλου, αλλά δυναμικούς φορείς πληροφορίας, επικοινωνίας και προσαρμογής (Kandel et al., 2021).

Το άρθρο αυτό εξετάζει τον ρόλο των πρωτεϊνών στη λειτουργία της συνείδησης, τη συμβολή της νευροβιολογίας και της ψυχολογίας, και επιχειρεί μια σύνθεση με τη θεολογική θεώρηση της συνείδησης ως πνευματικής πραγματικότητας που υπερβαίνει, χωρίς να αναιρεί, τη βιολογική βάση.

Η βιολογική βάση της συνείδησης: ο ρόλος των πρωτεϊνών

Ο εγκέφαλος αποτελείται από δισεκατομμύρια νευρώνες που επικοινωνούν μέσω συνάψεων. Αυτή η επικοινωνία δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς πρωτεΐνες. Οι πρωτεΐνες:

• σχηματίζουν υποδοχείς νευροδιαβιβαστών,

• ρυθμίζουν τη μεταφορά ιόντων,

• συμμετέχουν στη μετάδοση και ενίσχυση των σημάτων,

• διαμορφώνουν τη μνήμη και τη μάθηση.

Η συναπτική πλαστικότητα, θεμελιώδης μηχανισμός της συνείδησης και της μνήμης, βασίζεται στη σύνθεση και τροποποίηση συγκεκριμένων πρωτεϊνών (Kandel et al., 2021). Χωρίς αυτές, δεν θα υπήρχε εμπειρία, πρόθεση ή επίγνωση.

Πρωτεΐνες και νευρωνική επικοινωνία

Οι νευροδιαβιβαστές (όπως η γλουταμίνη, η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη) δρουν μέσω πρωτεϊνικών υποδοχέων. Η ενεργοποίηση ή αναστολή αυτών των υποδοχέων καθορίζει τη διάθεση, την προσοχή και τη συναισθηματική κατάσταση.

Παράδειγμα: οι υποδοχείς NMDA, πρωτεϊνικής φύσεως, είναι κρίσιμοι για τη συνειδητή μάθηση. Διαταραχές στη λειτουργία τους έχουν συνδεθεί με σχιζοφρένεια και διαταραχές της αντίληψης (Lisman et al., 2018).

Μνήμη, ταυτότητα και πρωτεϊνική πληροφορία

Η μνήμη δεν είναι απλή αποθήκευση δεδομένων, αλλά δυναμική αναδιοργάνωση του εγκεφάλου. Κάθε νέα εμπειρία συνοδεύεται από:

• ενεργοποίηση γονιδίων,

• σύνθεση νέων πρωτεϊνών,

• τροποποίηση υπαρχουσών πρωτεϊνών.

Με άλλα λόγια, η εμπειρία «εγγράφεται» σε πρωτεϊνικά μοτίβα. Η προσωπική ιστορία του ανθρώπου αποτυπώνεται, εν μέρει, στη μοριακή αρχιτεκτονική του εγκεφάλου (Sweatt, 2016).

Αυτό δείχνει ότι η συνείδηση έχει υλική μνήμη, χωρίς όμως να εξαντλείται σε αυτήν.

Ψυχολογική διάσταση: εμπειρία, νόημα και ρύθμιση πρωτεϊνών

Η ψυχολογία επιβεβαιώνει ότι οι εσωτερικές καταστάσεις επηρεάζουν άμεσα τη βιολογία. Το χρόνιο άγχος, η κατάθλιψη ή το τραύμα:

• μεταβάλλουν την έκφραση των πρωτεϊνών,

• επηρεάζουν νευροτροφικούς παράγοντες,

• μειώνουν τη νευρωνική πλαστικότητα.

Αντίθετα, θετικές ψυχολογικές καταστάσεις – όπως η αίσθηση νοήματος, η ελπίδα και η αγάπη – συνδέονται με αυξημένη παραγωγή πρωτεϊνών που προστατεύουν τον εγκέφαλο (Fredrickson et al., 2013).

Η συνείδηση, επομένως, δεν είναι παθητικό αποτέλεσμα του εγκεφάλου, αλλά ενεργός παράγοντας που επηρεάζει τη βιολογική του λειτουργία.

Θεολογική προσέγγιση της συνείδησης

Στη χριστιανική θεολογία, η συνείδηση δεν ταυτίζεται με τον εγκέφαλο. Θεωρείται έκφραση του κατ’ εικόνα Θεού, δηλαδή της ικανότητας του ανθρώπου να γνωρίζει, να αγαπά και να ελευθερώνεται (Μάξιμος Ομολογητής).

Η θεολογία δεν αρνείται τη βιολογική βάση της συνείδησης, αλλά υποστηρίζει ότι αυτή δεν επαρκεί για να εξηγήσει:

• την ηθική κρίση,

• την ελευθερία της βούλησης,

• την υπαρξιακή αυτογνωσία.

Οι πρωτεΐνες είναι το όργανο, όχι η πηγή της συνείδησης. Όπως το μουσικό όργανο δεν δημιουργεί τη μουσική από μόνο του, έτσι και ο εγκέφαλος δεν εξαντλεί το μυστήριο της ανθρώπινης εμπειρίας.

Θρησκευτική εμπειρία και πρωτεϊνική λειτουργία

Μελέτες δείχνουν ότι η προσευχή, ο στοχασμός και η πνευματική άσκηση:

• μειώνουν τη δραστηριότητα του στρες,

• ρυθμίζουν νευροδιαβιβαστές,

• ευνοούν τη σύνθεση προστατευτικών πρωτεϊνών (Newberg & Waldman, 2016).

Θεολογικά, αυτό δεν σημαίνει ότι ο Θεός «αλλάζει» τις πρωτεΐνες, αλλά ότι η πνευματική ζωή δημιουργεί συνθήκες αρμονίας, μέσα στις οποίες η βιολογία λειτουργεί ορθά.

Η θεία χάρη  δεν καταργεί τη φύση· τη θεραπεύει και τη φωτίζει.

Σύνθεση επιστήμης και θεολογίας

Η επιστήμη δείχνει πώς λειτουργεί η συνείδηση.

Η θεολογία διερευνά γιατί υπάρχει.

Οι πρωτεΐνες:

• καθιστούν δυνατή τη συνειδητή εμπειρία,

• αποθηκεύουν την ιστορία της ζωής,

• επιτρέπουν την προσαρμογή και την ελευθερία.

Η συνείδηση:

• χρησιμοποιεί τη βιολογία,

• δεν περιορίζεται σε αυτήν,

• ανοίγεται στο νόημα και στην υπέρβαση.

Η σύνθεση δεν είναι σύγκρουση, αλλά διάλογος.

Συμπεράσματα

Οι πρωτεΐνες αποτελούν τη μοριακή βάση της συνείδησης, χωρίς όμως να την εξαντλούν. Μέσα από αυτές, η εμπειρία γίνεται μνήμη, η σκέψη γίνεται πράξη και το συναίσθημα αποκτά βιολογικό αποτύπωμα. Η επιστήμη προσφέρει ακρίβεια και γνώση· η θεολογία προσφέρει νόημα και προσανατολισμό.

Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε απλό βιοχημικό σύστημα ούτε καθαρό πνεύμα. Είναι ενότητα σώματος, ψυχής και πνεύματος.

Επίλογος

Η μελέτη των πρωτεϊνών και της συνείδησης μας οδηγεί σε βαθύτερο θαυμασμό για την ανθρώπινη ύπαρξη. Εκεί όπου η βιολογία φτάνει στα όριά της, αρχίζει ο χώρος της φιλοσοφίας και της θεολογίας. Και εκεί, ο άνθρωπος καλείται όχι μόνο να γνωρίσει, αλλά και να ζήσει συνειδητά, υπεύθυνα και με αγάπη.

Βιβλιογραφία  

Fredrickson, B. L., et al. (2013). A functional genomic perspective on human well-being. PNAS, 110(33), 13684–13689.

Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., & Siegelbaum, S. A. (2021). Principles of neural science (6th ed.). McGraw-Hill.

Lisman, J., et al. (2018). NMDA receptor hypofunction model of schizophrenia. Nature Reviews Neuroscience, 19(2), 92–107.

Newberg, A., & Waldman, M. (2016). How God changes your brain. Ballantine Books.

Sweatt, J. D. (2016). Neural plasticity and memory. Academic Press.

Lossky, V. (1991). The mystical theology of the Eastern Church. St. Vladimir’s Seminary Press.

-Λόγος Θείου Φωτός