Το ρόδι αποτελεί έναν από τους αρχαιότερους και πιο πολυσήμαντους καρπούς του ελληνικού και μεσογειακού πολιτισμού. Από τη μυθολογία και τη θρησκευτική κοσμοαντίληψη της αρχαιότητας έως τα σύγχρονα λαϊκά έθιμα, το ρόδι λειτουργεί ως φορέας συμβολισμών που αφορούν τη ζωή, τον θάνατο, τη γονιμότητα, την αφθονία αλλά και την ίδια την ανθρώπινη ψυχή. Η παρουσία του στο πρωτοχρονιάτικο έθιμο του «σπασίματος του ροδιού» δεν αποτελεί απλή λαογραφική συνήθεια, αλλά συνέχεια μιας μακραίωνης πολιτισμικής μνήμης που επανερμηνεύεται στον σύγχρονο κόσμο.
Το ρόδι στην αρχαία ελληνική σκέψη και μυθολογία
Στην αρχαιότητα, το ρόδι ήταν ιερό φυτό και συνδεόταν με χθόνιες θεότητες, τη γονιμότητα και τον κύκλο ζωής και θανάτου. Η πιο χαρακτηριστική μυθολογική αφήγηση είναι ο μύθος της Περσεφόνης. Σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνο στη Δήμητρα, η Περσεφόνη, κόρη της θεάς Δήμητρας, απήχθη από τον Άδη και οδηγήθηκε στον Κάτω Κόσμο. Εκεί, έφαγε μερικούς σπόρους ροδιού, πράξη που τη δέσμευσε να επιστρέφει κάθε χρόνο στον Άδη για ένα μέρος του έτους (Homeric Hymn to Demeter, στ. 370–374). Το ρόδι εδώ λειτουργεί ως σύμβολο δεσμού μεταξύ ζωής και θανάτου, φωτός και σκότους, επιφάνειας και βάθους.
Οι ρώγες του ροδιού, πολλές και σφιχτά ενωμένες μέσα σε έναν ενιαίο καρπό, αποδίδουν εικαστικά την ιδέα της πολλαπλότητας μέσα στην ενότητα. Για τους αρχαίους Έλληνες, αυτός ο καρπός συνδεόταν με τη γονιμότητα της γης αλλά και με τη μεταφυσική συνέχεια της ύπαρξης (Burkert, 1985). Δεν είναι τυχαίο ότι το ρόδι απαντά σε ταφικά συμφραζόμενα, σε αναθήματα και σε αγγεία, υποδηλώνοντας την ελπίδα για αναγέννηση και μεταθανάτια ζωή.
Το ρόδι ως έδρα της ψυχής και συμβολικό σώμα
Πέρα από τη μυθολογική του διάσταση, το ρόδι μπορεί να ιδωθεί συμβολικά ως «έδρα της ψυχής». Το σκληρό εξωτερικό του περίβλημα προστατεύει έναν εσωτερικό κόσμο γεμάτο ζωή, χρώμα και χυμό. Αυτή η εικόνα παραπέμπει στη σχέση σώματος και ψυχής: το σώμα ως κέλυφος και η ψυχή ως το σύνολο των συναισθημάτων, των επιθυμιών της βούλησης και των δυνατοτήτων του ανθρώπου (Chevalier & Gheerbrant, 1996).Οι πολυάριθμες ρώγες του καθεμία αυτόνομη αλλά άρρηκτα δεμένη με τις υπόλοιπες, μπορούν να συμβολίσουν τις πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως σκέψεις, βιώματα, μνήμες και σχέσεις. Έτσι, το ρόδι μετατρέπεται σε μικρογραφία του ανθρώπινου όντος αλλά και της κοινωνίας μας, όπου η ευημερία προκύπτει από τη συνοχή και την πληρότητα.
Από την αρχαιότητα στο χριστιανικό και λαϊκό συμβολισμό
Στους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους, το ρόδι διατηρεί τον συμβολισμό της αφθονίας και της ευλογίας. Στη χριστιανική τέχνη, συχνά απεικονίζεται στα χέρια της Παναγίας ή του Χριστού, συμβολίζοντας τη ζωή, την Ανάσταση και την ενότητα της Εκκλησίας (Γεωργίου, 2007). Παράλληλα, ενσωματώνεται σταδιακά στη λαϊκή παράδοση, συνδεόμενο με τον κύκλο του χρόνου και τις μεταβάσεις.
Το σύγχρονο έθιμο του ροδιού την Πρωτοχρονιά
Το πρωτοχρονιάτικο έθιμο του σπασίματος του ροδιού, όπως επιβιώνει σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτισμικής συνέχειας. Ο νοικοκύρης, κρατώντας το ρόδι και μπαίνοντας πρώτος στο σπίτι με το δεξί, ενεργοποιεί συμβολικά την είσοδο του νέου χρόνου. Το σπάσιμο του ροδιού πίσω από την εξώπορτα και η διάχυση των ρωγών στον χώρο εκφράζουν την επιθυμία για διάχυτη ευλογία, αφθονία και χαρά (Λουκάτος, 1977).
Η ευχή που συνοδεύει την πράξη –όσες ρώγες έχει το ρόδι, τόσα αγαθά να έχει το σπιτικό– επαναφέρει τον αρχαίο συμβολισμό της πολλαπλότητας και της πληρότητας. Το έθιμο λειτουργεί ως τελετουργική πράξη μετάβασης: από το παλιό στο νέο, από το άγνωστο στο ελπιδοφόρο. Παρά τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα, το ρόδι εξακολουθεί να προσφέρει ένα νόημα συλλογικής αισιοδοξίας και εσωτερικής συνοχής.
Συμπεράσματα
Το ρόδι, από την Περσεφόνη έως το πρωτοχρονιάτικο κατώφλι, παραμένει σύμβολο ζωής, ψυχής και αναγέννησης. Η διαχρονική του παρουσία αποδεικνύει ότι τα έθιμα δεν είναι απλές συνήθειες, αλλά φορείς βαθιάς νοηματοδότησης. Μέσα από το σπάσιμο του ροδιού, ο σύγχρονος άνθρωπος επανασυνδέεται ασυνείδητα με αρχαία σύμβολα, εκφράζοντας την ανάγκη του για υγεία, ευτυχία, συνοχή και ελπίδα. Έτσι, το ρόδι συνεχίζει να «σπάει» όχι μόνο στο κατώφλι του σπιτιού, αλλά και στο κατώφλι του χρόνου, ανοίγοντας χώρο για ένα νέο ξεκίνημα.
Βιβλιογραφία
Burkert, W. (1985). Greek religion: Archaic and classical. Harvard University Press.
Chevalier, J., & Gheerbrant, A. (1996). Dictionary of symbols. Penguin Books.
Γεωργίου, Α. (2007). Σύμβολα και αλληγορίες στη χριστιανική τέχνη. Εκδόσεις Αρμός.
Homeric Hymn to Demeter. (1993). In H. G. Evelyn-White (Trans.), Homeric hymns. Harvard University Press.
Λουκάτος, Δ. Σ. (1977). Εισαγωγή στη νεοελληνική λαογραφία. Εκδόσεις Κέδρος.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου