Της Ινσουλίνης και της Κορτιζόλης τα Καμώματα και πώς Μπορούμε να Ανταπεξέλθουμε

 

Η ζωή του σύγχρονου ανθρώπου χαρακτηρίζεται από έντονους ρυθμούς, αυξημένες απαιτήσεις και διαρκείς προκλήσεις. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, δύο ορμόνες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη σωματική και ψυχική μας υγεία: η ινσουλίνη και η κορτιζόλη. Η πρώτη σχετίζεται κυρίως με τη ρύθμιση του σακχάρου και του ενεργειακού μεταβολισμού, ενώ η δεύτερη αποτελεί βασικό παράγοντα της αντίδρασης του οργανισμού στο στρες (Hall et al., 2021).

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν αυτές οι ορμόνες δεν αφορά μόνο την ιατρική επιστήμη. Αγγίζει την ψυχολογία, τη διατροφή, τις καθημερινές συνήθειες και, σε βαθύτερο επίπεδο, τη θεολογική θεώρηση του ανθρώπου ως ψυχοσωματικής ενότητας (Engel, 1977· Ζηζιούλας, 2006).

Η ινσουλίνη: ο φύλακας της ενέργειας

Η ινσουλίνη είναι μια ορμόνη που παράγεται από τα β-κύτταρα του παγκρέατος και επιτρέπει στη γλυκόζη να εισέλθει στα κύτταρα για να χρησιμοποιηθεί ως πηγή ενέργειας (Hall et al., 2021). Μετά την κατανάλωση τροφής, ιδιαίτερα υδατανθράκων, τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα αυξάνονται και το πάγκρεας εκκρίνει ινσουλίνη ώστε να διατηρηθεί η μεταβολική ισορροπία.

Η λειτουργία αυτή είναι απολύτως φυσιολογική και απαραίτητη για τη ζωή. Ωστόσο, όταν η διατροφή χαρακτηρίζεται από υπερβολική κατανάλωση επεξεργασμένων υδατανθράκων και σακχάρων, ο οργανισμός αναγκάζεται να παράγει μεγάλες ποσότητες ινσουλίνης για παρατεταμένα χρονικά διαστήματα (Ludwig & Ebbeling, 2018).

Όταν η ινσουλίνη κουράζεται

Η συνεχής υπερδιέγερση του συστήματος μπορεί να οδηγήσει σε αντίσταση στην ινσουλίνη, κατάσταση κατά την οποία τα κύτταρα ανταποκρίνονται λιγότερο αποτελεσματικά στη δράση της ορμόνης (Hall et al., 2021).

Η αντίσταση στην ινσουλίνη έχει συσχετισθεί με αύξηση του σωματικού βάρους, ιδιαίτερα του κοιλιακού λίπους, με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2 και με καρδιαγγειακά νοσήματα (Ludwig & Ebbeling, 2018).

Η κορτιζόλη: ο φύλακας της επιβίωσης

Η κορτιζόλη είναι η κύρια γλυκοκορτικοειδής ορμόνη του ανθρώπου και εκκρίνεται από τα επινεφρίδια ως απάντηση σε στρεσογόνους παράγοντες (Sapolsky, 2004). Σε φυσιολογικές συνθήκες συμβάλλει στη διατήρηση της εγρήγορσης, στη ρύθμιση της γλυκόζης και στην προσαρμογή του οργανισμού στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.

Το πρόβλημα ανακύπτει όταν το στρες μετατρέπεται από περιστασιακό μηχανισμό επιβίωσης σε μόνιμη κατάσταση της καθημερινότητας.

Το χρόνιο στρες έχει συσχετισθεί με αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα, γνωστική κόπωση και αυξημένο κίνδυνο μεταβολικών διαταραχών (Sapolsky, 2004). Παράλληλα, φαίνεται να συμβάλλει στη συσσώρευση κοιλιακού λίπους και στην ανάπτυξη φλεγμονωδών διεργασιών χαμηλού βαθμού (McEwen, 2007).

Η σχέση ινσουλίνης και κορτιζόλης

Οι δύο ορμόνες βρίσκονται σε στενή αλληλεπίδραση. Η κορτιζόλη αυξάνει τη γλυκόζη του αίματος ώστε να υπάρχει διαθέσιμη ενέργεια για την αντιμετώπιση μιας απειλής. Ως συνέπεια, ο οργανισμός παράγει περισσότερη ινσουλίνη για να διαχειριστεί την αυξημένη γλυκόζη (Hall et al., 2021).

Όταν αυτή η διαδικασία επαναλαμβάνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που μπορεί να οδηγήσει σε μεταβολική δυσλειτουργία και αύξηση βάρους (Sapolsky, 2004).

Η ψυχολογική διάσταση

Η σύγχρονη ψυχολογία αναγνωρίζει ότι το σώμα και ο ψυχισμός αλληλεπιδρούν διαρκώς. Το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο του Engel (1977) υποστηρίζει ότι η υγεία δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά μέσω βιολογικών παραγόντων, αλλά απαιτεί τη συνεκτίμηση ψυχολογικών και κοινωνικών μεταβλητών.

Το άγχος, η μοναξιά, η ανασφάλεια και οι ανεπεξέργαστες συναισθηματικές συγκρούσεις μπορούν να επηρεάσουν τόσο τη συμπεριφορά όσο και τις ορμονικές λειτουργίες του οργανισμού (McEwen, 2007).

 Η διατροφή ως σύμμαχος  

Η διατροφή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν τη λειτουργία της ινσουλίνης και της κορτιζόλης. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι πολλές από τις καθημερινές μας επιλογές στο τραπέζι επηρεάζουν άμεσα την ορμονική ισορροπία του οργανισμού. Η σύγχρονη επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι η ποιότητα της διατροφής μπορεί να συμβάλει καθοριστικά τόσο στην πρόληψη όσο και στη διαχείριση μεταβολικών διαταραχών, όπως η αντίσταση στην ινσουλίνη και ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2 (Hall et al., 2021).

Ιδιαίτερη σημασία έχει η κατανάλωση τροφών χαμηλού γλυκαιμικού φορτίου. Τα τρόφιμα αυτά προκαλούν πιο ήπια αύξηση των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα και συνεπώς μικρότερη έκκριση ινσουλίνης. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν τα όσπρια, τα περισσότερα λαχανικά, οι ξηροί καρποί και τα δημητριακά ολικής αλέσεως. Αντίθετα, τα επεξεργασμένα προϊόντα από λευκό αλεύρι, τα γλυκά και τα αναψυκτικά οδηγούν σε απότομες αυξομειώσεις του σακχάρου, οι οποίες συχνά συνοδεύονται από αίσθημα κόπωσης και επαναλαμβανόμενη πείνα (Ludwig & Ebbeling, 2018).

Παράλληλα, η επαρκής πρόσληψη φυτικών ινών συμβάλλει στη βελτίωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη. Οι φυτικές ίνες καθυστερούν την απορρόφηση των υδατανθράκων, ενισχύουν το αίσθημα κορεσμού και υποστηρίζουν τη λειτουργία του εντερικού μικροβιώματος, το οποίο φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη μεταβολική υγεία (Tilg et al., 2020).

Τα τελευταία χρόνια, οι ερευνητές δίνουν ιδιαίτερη έμφαση και στη σχέση μεταξύ διατροφής και ψυχικής υγείας. Το χρόνιο στρες και τα αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης συχνά οδηγούν σε συναισθηματική υπερφαγία. Πολλοί άνθρωποι καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες γλυκών ή λιπαρών τροφών όχι επειδή πεινούν πραγματικά, αλλά επειδή επιδιώκουν προσωρινή ψυχολογική ανακούφιση. Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο, όπου το στρες οδηγεί σε κακή διατροφή και η κακή διατροφή με τη σειρά της εντείνει τις μεταβολικές διαταραχές και την ψυχική δυσφορία (Sapolsky, 2004).

Σημαντική είναι επίσης η κατανάλωση ποιοτικών λιπαρών. Τα ω-3 λιπαρά οξέα που περιέχονται στα λιπαρά ψάρια, όπως οι σαρδέλες και ο σολομός, καθώς και στους ξηρούς καρπούς και στους σπόρους, έχουν συσχετισθεί με μειωμένους δείκτες φλεγμονής και καλύτερη ψυχική υγεία (Sarris et al., 2015). Δεδομένου ότι το χρόνιο στρες συχνά συνοδεύεται από χαμηλού βαθμού φλεγμονή, η επιλογή τέτοιων τροφών μπορεί να προσφέρει πολλαπλά οφέλη.

Αξίζει ακόμη να αναφερθεί η σημασία της συνειδητής κατανάλωσης τροφής (mindful eating). Η πρακτική αυτή καλεί τον άνθρωπο να τρώει με προσοχή, χωρίς βιασύνη και χωρίς περισπασμούς από οθόνες ή άλλες δραστηριότητες. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η σύνδεση με τα φυσιολογικά σήματα πείνας και κορεσμού, μειώνεται η υπερκατανάλωση τροφής και βελτιώνεται η σχέση με το φαγητό (Tribole & Resch, 2020).

Τελικά, η διατροφή δεν αποτελεί απλώς μια διαδικασία λήψης θερμίδων. Είναι μια καθημερινή πράξη φροντίδας του εαυτού μας. Μέσα από ισορροπημένες επιλογές, μέτρο και συνέπεια μπορούμε να βοηθήσουμε τον οργανισμό μας να ρυθμίσει αποτελεσματικότερα τις ορμόνες του, να προστατεύσουμε τη σωματική και ψυχική μας υγεία και να αποκτήσουμε μεγαλύτερη ποιότητα ζωής.

Η αξία της σωματικής άσκησης

Η τακτική σωματική άσκηση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μη φαρμακευτικούς τρόπους βελτίωσης της ευαισθησίας στην ινσουλίνη και διαχείρισης του στρες (Hall et al., 2021). Παράλληλα, συμβάλλει στη βελτίωση της ψυχικής διάθεσης και στη μείωση των συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης (Ratey & Hagerman, 2008).Το περπάτημα και η ήπια σωματική άσκηση καθημερινά είναι σωτήρια.

Ο ύπνος: ο μεγάλος θεραπευτής

Ο επαρκής και ποιοτικός ύπνος αποτελεί βασικό πυλώνα μεταβολικής υγείας. Η στέρηση ύπνου έχει συνδεθεί με αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, διαταραγμένη ρύθμιση της γλυκόζης και αυξημένη όρεξη για ενεργειακά πυκνά τρόφιμα (Walker, 2017). Ένας ύπνος οκτώ ωρών καθημερινά μπορεί να ξεκουράσει και επανφέρει τον οργανισμό σε ομαλά επίπεδα.

 Η θεολογική προσέγγιση του ανθρώπου 

Η Χριστιανική ανθρωπολογία αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως μια αδιάσπαστη ενότητα σώματος, ψυχής και πνεύματος. Η προσέγγιση αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη σύγχρονη εποχή, όπου η επιστήμη αναγνωρίζει ολοένα και περισσότερο την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων στην υγεία του ανθρώπου (Engel, 1977).

Στην Ορθόδοξη θεολογία, το σώμα δεν θεωρείται φυλακή της ψυχής ούτε κάτι κατώτερο πνευματικά. Αντιθέτως, αποτελεί μέρος της θεόπλαστης ανθρώπινης ύπαρξης και γι’ αυτό αξίζει σεβασμό και φροντίδα. Ο άνθρωπος καλείται να διαχειρίζεται υπεύθυνα το σώμα του, αναγνωρίζοντάς το ως δώρο του Θεού και ως μέσο διακονίας προς τον συνάνθρωπο (Ζηζιούλας, 2006).

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η υγεία δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με την απουσία ασθένειας. Η έννοια της θεραπείας αποκτά βαθύτερο περιεχόμενο και περιλαμβάνει την αποκατάσταση των σχέσεων του ανθρώπου με τον Θεό, με τον εαυτό του, με τους άλλους ανθρώπους και με τη δημιουργία. Όταν αυτές οι σχέσεις διαταράσσονται, συχνά επηρεάζεται και η εσωτερική ισορροπία του προσώπου.

Η προσευχή, η μετάνοια, η συγχώρηση και η ευχαριστιακή στάση ζωής δεν λειτουργούν ως μαγικές λύσεις απέναντι στα βιολογικά προβλήματα. Προσφέρουν όμως ένα πλαίσιο νοήματος και ελπίδας που μπορεί να ενισχύσει την ψυχική ανθεκτικότητα του ανθρώπου απέναντι στις δυσκολίες. Η πνευματική ζωή καλλιεργεί την εμπιστοσύνη, μειώνει την υπαρξιακή ανασφάλεια και ενδυναμώνει την εσωτερική ειρήνη, στοιχεία που μπορούν να συμβάλουν θετικά ακόμη και στη διαχείριση του στρες (Frankl, 2006).

Από θεολογική σκοπιά, η εγκράτεια, η νηστεία και η αυτογνωσία δεν αποσκοπούν στην καταπίεση των φυσικών αναγκών αλλά στην αποκατάσταση της ελευθερίας του ανθρώπου. Ο άνθρωπος καλείται να μην εξαρτάται από τις επιθυμίες ή τους φόβους του, αλλά να πορεύεται με διάκριση, μέτρο και αγάπη. Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται μια βαθύτερη αρμονία μεταξύ σωματικής, ψυχικής και πνευματικής ζωής.

Η ειρήνη της καρδιάς απέναντι στο άγχος

Η πνευματική ζωή μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας ψυχικής ανθεκτικότητας. Η καλλιέργεια της προσευχής, της ελπίδας και της εμπιστοσύνης συνδέεται με υψηλότερα επίπεδα νοήματος ζωής και καλύτερη προσαρμογή στις δυσκολίες (Frankl, 2006).

Η εγκράτεια ως θεραπευτική στάση ζωής

Η εγκράτεια, κεντρική έννοια της χριστιανικής ασκητικής παράδοσης, συνδέεται με την ανάπτυξη αυτορρύθμισης και αυτογνωσίας. Από ψυχολογική σκοπιά, η ικανότητα αναβολής της άμεσης ικανοποίησης σχετίζεται με καλύτερους δείκτες υγείας και ευημερίας (Frankl, 2006).

Η ευγνωμοσύνη ως αντίδοτο στο στρες

Η καλλιέργεια της ευγνωμοσύνης έχει συσχετισθεί με αυξημένη ψυχική ανθεκτικότητα, βελτίωση της διάθεσης και καλύτερη αντιμετώπιση των στρεσογόνων καταστάσεων (Emmons & McCullough, 2003).

Επίλογος

Η σύγχρονη ιατρική, η ψυχολογία, η διατροφολογία και η θεολογία συγκλίνουν σε μια κοινή διαπίστωση: ο άνθρωπος αποτελεί μια σύνθετη ψυχοσωματική και πνευματική ενότητα. Η φροντίδα της υγείας δεν περιορίζεται μόνο στη θεραπεία των συμπτωμάτων αλλά επεκτείνεται στην καλλιέργεια ενός ισορροπημένου τρόπου ζωής που αγκαλιάζει όλες τις διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης (Engel, 1977· Ζηζιούλας, 2006).

Βιβλιογραφία  

Emmons, R. A., & McCullough, M. E. (2003). Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377–389.

Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine. Science, 196(4286), 129–136. https://doi.org/10.1126/science.847460

Frankl, V. E. (2006). Man's search for meaning. Beacon Press.

Hall, J. E., Hall, M. E., & Guyton, A. C. (2021). Guyton and Hall textbook of medical physiology (14th ed.). Elsevier.

Ludwig, D. S., & Ebbeling, C. B. (2018). The carbohydrate-insulin model of obesity: Beyond “calories in, calories out”. JAMA Internal Medicine, 178(8), 1098–1103. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2018.2933

McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.

Ratey, J. J., & Hagerman, E. (2008). Spark: The revolutionary new science of exercise and the brain. Little, Brown and Company.Sapolsky, R. M. (2004). Why zebras don't get ulcers (3rd ed.). Holt Paperbacks.

Sarris, J., Logan, A. C., Akbaraly, T. N., Amminger, G. P., Balanzá-Martínez, V., Freeman, M. P., Hibbeln, J., Matsuoka, Y., Mischoulon, D., Mizoue, T., Nanri, A., Nishi, D., Ramsey, D., Rucklidge, J., Sanchez-Villegas, A., Scholey, A., Su, K. P., & Jacka, F. N. (2015). Nutritional medicine as mainstream in psychiatry. The Lancet Psychiatry, 2(3), 271–274. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(14)00051-0

Tilg, H., Zmora, N., Adolph, T. E., & Elinav, E. (2020). The intestinal microbiota fuelling metabolic inflammation. Nature Reviews Immunology, 20(1), 40–54. https://doi.org/10.1038/s41577-019-0198-4

Tribole, E., & Resch, E. (2020). Intuitive eating: A revolutionary anti-diet approach (4th ed.). St. Martin's Essentials.

Walker, M. (2017). Why we sleep: Unlocking the power of sleep and dreams. Scribner.

Ζηζιούλας, Ι. Δ. (2006). Κοινωνία και ετερότητα: Μελέτες στην προσωπολογία και την εκκλησιολογία. Δόμος.

-Λόγος Θείου Φωτός