Εισαγωγή
Η αναζήτηση ενός ανθρώπου που γνωρίζει πραγματικά τον Θεό αποτελεί διαχρονικό αίτημα της ανθρώπινης ψυχής. Σε κάθε εποχή ο άνθρωπος αναζητεί πρόσωπα αυθεντικά, ανθρώπους στους οποίους ο λόγος και η ζωή βρίσκονται σε απόλυτη συμφωνία.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αντιλαμβάνεται την πνευματική ζωή ως ατομική προσπάθεια αυτοβελτιώσεως. Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε για κοινωνία με τον Θεό και με τον πλησίον. Η πορεία προς την τελείωση πραγματοποιείται μέσα στην Εκκλησία, μέσα από τη μυστηριακή ζωή, την άσκηση και τη σχέση με ανθρώπους που έχουν εμπειρία της Θείας Χάριτος.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερο νόημα η προσευχή του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου:
Ο Άγιος Συμεών δεν ζητεί απλώς έναν δάσκαλο γνώσεων. Ζητεί έναν άνθρωπο που έχει γνωρίσει τον Θεό, έναν άνθρωπο που η ύπαρξή του αποτελεί μαρτυρία της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος.
13. Η ασκητική πορεία προς την αρετή: κάθαρση, φωτισμός, θέωση
Η Ορθόδοξη πατερική παράδοση παρουσιάζει την πνευματική πορεία του ανθρώπου ως μία δυναμική κίνηση από την κάθαρση των παθών προς τον φωτισμό του νου και τελικά προς τη θέωση. Η πορεία αυτή δεν είναι απλώς ηθική βελτίωση, αλλά βαθιά υπαρξιακή μεταμόρφωση του ανθρώπου διά της ενεργείας της Θείας Χάριτος.
Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος αποτελεί έναν από τους κατεξοχήν μάρτυρες αυτής της εμπειρικής θεολογίας. Για τον Άγιο, η Χριστιανική ζωή δεν ολοκληρώνεται στη διανοητική αποδοχή των δογμάτων, αλλά στην προσωπική κοινωνία με τον Χριστό. Ο άνθρωπος καλείται να γίνει «ναός του Αγίου Πνεύματος» (Α΄ Κορ. 6:19) και να γνωρίσει μέσα στην καρδιά του την παρουσία του Θεού (PG 120, 693C–696A).
Η κάθαρση αποτελεί το πρώτο στάδιο αυτής της πορείας. Ο άνθρωπος καλείται να απαλλαγεί από την κυριαρχία των παθών, όχι με τη δική του δύναμη μόνο, αλλά με τη συνεργία της Θείας Χάριτος. Οι Πατέρες δεν θεωρούν τα πάθη μέρος της φύσεως του ανθρώπου, αλλά αλλοίωση των φυσικών δυνάμεων της ψυχής. Η θεραπεία τους σημαίνει επιστροφή του ανθρώπου στην αρχική του κλήση.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι οι ανθρώπινες δυνάμεις πρέπει να επανέλθουν στη φυσική τους κίνηση προς τον Θεό. Ο νους πρέπει να στραφεί προς τον Δημιουργό και η επιθυμία να μεταμορφωθεί σε αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον (PG 91, 308A–312C).
Μετά την κάθαρση ακολουθεί ο φωτισμός. Η γνώση αυτή υπερβαίνει τη λογική σύλληψη και γίνεται εσωτερική εμπειρία.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος επιμένει ότι ο άνθρωπος πρέπει πρώτα να καθαρθεί, ώστε να μπορέσει να μιλήσει για τον Θεό. Η θεολογία, κατά τον ίδιο, προϋποθέτει πνευματική ζωή:
«Καθαρθῆναι δεῖ πρῶτον, εἶτα καθάραι· σοφισθῆναι, καὶ οὕτω σοφίσαι· γενέσθαι φῶς, καὶ φωτίσαι» (PG 35, 480A).
Η φράση αυτή αποτελεί θεμελιώδη αρχή της πατερικής θεολογίας. Ο αληθινός θεολόγος δεν είναι εκείνος που απλώς μιλά για τον Θεό, αλλά εκείνος που έχει γνωρίσει τον Θεό μέσα στη ζωή του.
Η κορύφωση της πνευματικής πορείας είναι η θέωση. Ο άνθρωπος δεν γίνεται Θεός κατά φύση, αλλά μετέχει στη ζωή του Θεού κατά Χάριν. Αυτή η διδασκαλία αποτελεί τον πυρήνα της Ανατολικής Χριστιανικής Ανθρωπολογίας.
Ο Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας διατυπώνει με σαφήνεια:
«Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν» (PG 25, 192B).
Η θέωση είναι ο τελικός σκοπός της δημιουργίας. Ο ενάρετος άνθρωπος είναι εκείνος που επιτρέπει στη Χάρη του Θεού να ενεργήσει μέσα του και γίνεται εικόνα της θείας ζωής στον κόσμο.
14. Ο ενάρετος άνθρωπος και η μαρτυρία του κόσμου
Η αρετή στην Ορθόδοξη παράδοση δεν έχει ατομικό χαρακτήρα. Ο άγιος δεν αγιάζεται για τον εαυτό του, αλλά γίνεται ευλογία για ολόκληρη την Εκκλησία και τον κόσμο.
Ο Χριστός λέγει:
«Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου» (Ματθ. 5:14).
Η εντολή αυτή δεν απευθύνεται μόνο σε ειδικές πνευματικές κατηγορίες ανθρώπων, αλλά σε κάθε Χριστιανό που καλείται να γίνει φορέας της παρουσίας του Θεού.
Ο ενάρετος άνθρωπος γίνεται μαρτυρία επειδή η ζωή του αποκαλύπτει ότι το Ευαγγέλιο δεν είναι μία ιδεολογία αλλά μία πραγματικότητα μεταμορφωτική. Ο κόσμος μπορεί να αμφισβητήσει τα λόγια, αλλά δυσκολεύεται να αρνηθεί μία ζωή γεμάτη αγάπη, ταπείνωση και ειρήνη.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος συχνά επαναλαμβάνει ότι η Χριστιανική Ζωή είναι το ισχυρότερο κήρυγμα. Οι πιστοί καλούνται να γίνουν «βιβλία ζωντανά» μέσα στην κοινωνία, ώστε οι άνθρωποι να βλέπουν στο πρόσωπό τους τη δύναμη του Ευαγγελίου (PG 62, 87–88).
Η σκέψη αυτή συνδέεται άμεσα με το αίτημα του Αγίου Συμεών. Ο άνθρωπος που γνωρίζει τον Θεό γίνεται για τους άλλους σημείο προσανατολισμού. Δεν οδηγεί στον εαυτό του, αλλά στον Χριστό. Δεν ζητεί θαυμασμό, αλλά υπηρετεί την αλήθεια.
15. Η επικαιρότητα της αναζήτησης του «ανθρώπου ειδότος Σε»
Η φράση του Αγίου Συμεών αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα στη σύγχρονη εποχή. Παρά την πληθώρα γνώσεων και πληροφοριών, ο άνθρωπος συχνά στερείται αυθεντικών πνευματικών προτύπων.
Η σύγχρονη κρίση δεν είναι μόνο κρίση γνώσεων αλλά κυρίως κρίση νοήματος. Ο άνθρωπος αναζητεί πρόσωπα που να έχουν εσωτερική ενότητα, ειρήνη και αληθινή σχέση με τον Θεό.
Για τον λόγο αυτό η προσευχή:
«Κύριε, πέμψον μοι ἄνθρωπον εἰδότα Σε»
παραμένει διαχρονική. Είναι η κραυγή κάθε ανθρώπου που επιθυμεί όχι απλώς να μάθει για τον Θεό, αλλά να συναντήσει κάποιον που έχει ζήσει τον Θεό.
Η Εκκλησία συνεχίζει να προσφέρει αυτή τη δυνατότητα μέσα από την αγιότητα των προσώπων της, την πνευματική πατρότητα, τα μυστήρια και την ασκητική παράδοση.
16. Η πνευματική πατρότητα ως διακονία της Θείας Χάριτος
Η έννοια της πνευματικής πατρότητας αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς της Ορθόδοξης ασκητικής και εκκλησιαστικής παραδόσεως. Δεν πρόκειται για ανθρώπινη εξουσία ούτε για σχέση εξάρτησης, αλλά για διακονία αγάπης, θεραπείας και πνευματικής καθοδήγησης. Ο πνευματικός πατέρας δεν αντικαθιστά τον Χριστό· οδηγεί τον άνθρωπο στον Χριστό.
Η αυθεντική πνευματική πατρότητα προϋποθέτει προσωπική εμπειρία της Θείας Χάριτος. Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος θεωρεί ότι εκείνος που αναλαμβάνει να οδηγήσει άλλους στην πνευματική ζωή πρέπει προηγουμένως να έχει γνωρίσει ο ίδιος την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να μεταδίδεται μία εξωτερική γνώση χωρίς εσωτερική μεταμόρφωση (PG 120, 701C–704A).
Ο λόγος αυτός εξηγεί γιατί η προσευχή του Αγίου Συμεών δεν είναι αίτημα για έναν απλό διδάσκαλο, αλλά για έναν άνθρωπο φωτισμένο. Ο «εἰδὼς τὸν Θεόν» είναι εκείνος που μπορεί να βοηθήσει τον άλλον όχι μόνο με συμβουλές αλλά με την ίδια του την ύπαρξη.
Η πνευματική πατρότητα στηρίζεται στην Αποστολική παράδοση. Ο Απόστολος Παύλος γράφει προς τους Κορινθίους:
Η γέννηση αυτή δεν είναι βιολογική αλλά πνευματική. Ο πνευματικός πατέρας συμμετέχει στη γέννηση του νέου ανθρώπου εν Χριστώ.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας τον Απόστολο Παύλο, επισημαίνει ότι η πνευματική γέννηση είναι ανώτερη από κάθε ανθρώπινη σχέση, διότι οδηγεί τον άνθρωπο στη Βασιλεία του Θεού (PG 61, 239–240).
17. Η ανάγκη της διακρίσεως στην αναζήτηση πνευματικού ανθρώπου
Η πατερική παράδοση, ενώ τονίζει τη σπουδαιότητα της πνευματικής καθοδήγησης, παράλληλα υπογραμμίζει την ανάγκη της διακρίσεως. Δεν είναι κάθε άνθρωπος κατάλληλος να αναλάβει το έργο της πνευματικής πατρότητας.
Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος αφιερώνει μεγάλο μέρος της διδασκαλίας του στην υπακοή και στη σχέση μαθητή και πνευματικού πατέρα. Η υπακοή, όμως, δεν είναι τυφλή υποταγή· προϋποθέτει εμπιστοσύνη σε άνθρωπο που έχει πνευματική εμπειρία και ζει σύμφωνα με το Ευαγγέλιο (PG 88, 632B–633C).
Η αληθινή πνευματική καθοδήγηση χαρακτηρίζεται από:
- ταπείνωση,
- αγάπη,
- διάκριση,
- σεβασμό της ελευθερίας του προσώπου,
- προσανατολισμό προς τον Χριστό.
Αντίθετα, η πνευματική αυθεντία που γεννά φόβο, εξάρτηση ή ανθρώπινη προβολή δεν ανταποκρίνεται στο ήθος των Πατέρων.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής θεωρεί ότι η αληθινή καθοδήγηση θεραπεύει τον άνθρωπο και τον οδηγεί στην ελευθερία της αγάπης (PG 90, 893C–896A). Ο Θεός δεν καταργεί το ανθρώπινο πρόσωπο αλλά το ελευθερώνει.
18. Ο κίνδυνος των ψευδών προτύπων στη σύγχρονη εποχή
Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από πληθώρα προτύπων. Ο άνθρωπος καθημερινά δέχεται εικόνες επιτυχίας, δύναμης και κοινωνικής αναγνώρισης. Όμως η πατερική παράδοση θέτει διαφορετικά κριτήρια.
Για τους Πατέρες, μεγάλος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που εξουσιάζει, αλλά εκείνος που υπηρετεί.
Δεν είναι εκείνος που αποκτά πολλούς θαυμαστές, αλλά εκείνος που αποκτά καθαρή καρδιά.
Δεν είναι εκείνος που γνωρίζει πολλά για τον κόσμο, αλλά εκείνος που γνωρίζει τον Θεό.
Ο Χριστός θέτει ως πρότυπο τον εαυτό Του:
Η Χριστιανική αρετή αντιστρέφει τα κοσμικά κριτήρια. Η πραγματική δόξα βρίσκεται στη διακονία και η πραγματική δύναμη στην αγάπη.
Ο ενάρετος άνθρωπος είναι εκείνος που έχει νικήσει τον εγωισμό και έχει γίνει χώρος κατοικήσεως της Θείας Χάριτος.
19. Η πνευματική φιλία ως δρόμος προς την αρετή
Εκτός από την πνευματική πατρότητα, η πατερική παράδοση αναγνωρίζει μεγάλη σημασία και στην πνευματική φιλία. Ο άνθρωπος χρειάζεται ανθρώπους που να τον ενισχύουν στον αγώνα της σωτηρίας.
Ο Απόστολος Παύλος γράφει:
Η πνευματική σχέση δεν είναι απλώς κοινωνική επικοινωνία, αλλά αμοιβαία ενίσχυση στην πορεία προς τον Θεό.
Ο Άγιος Βασίλειος υπογραμμίζει ότι ο άνθρωπος ολοκληρώνεται μέσα στην κοινωνία της αγάπης και ότι η απομόνωση συχνά οδηγεί στην πνευματική πλάνη (PG 31, 948A–952B).
Η παρουσία ενός ενάρετου φίλου λειτουργεί ως καθρέπτης της ψυχής. Ο φίλος που αγαπά πραγματικά δεν ενισχύει τις αδυναμίες μας, αλλά μας βοηθεί να πλησιάσουμε περισσότερο τον Χριστό.
20. Συμπέρασμα: Ο άνθρωπος που γνωρίζει τον Θεό ως καρπός της Θείας Χάριτος
Η προσευχή του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου:
«Κύριε, πέμψον μοι ἄνθρωπον εἰδότα Σε»
αποτελεί μία από τις βαθύτερες εκφράσεις της Ορθόδοξης πνευματικής παραδόσεως. Μέσα σε λίγες λέξεις συμπυκνώνεται ολόκληρη η θεολογία της Εκκλησίας για την αρετή, την πνευματική πατρότητα, τη μετάδοση της εμπειρίας του Θεού και την ανάγκη αυθεντικών προσώπων στην πορεία της σωτηρίας.
Ο Άγιος Συμεών δεν ζητεί απλώς έναν άνθρωπο μορφωμένο ή έναν ικανό διδάσκαλο. Ζητεί εκείνον που έχει γνωρίσει τον Θεό εμπειρικά, εκείνον που η ζωή του έχει γίνει μαρτυρία της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος. Ο άνθρωπος αυτός δεν είναι απλώς φορέας γνώσεων, αλλά φορέας της ΘείαΟ Χάριτος.
Η πατερική παράδοση συμφωνεί ότι η αληθινή θεογνωσία οδηγεί πάντοτε στη μεταμόρφωση του ανθρώπου. Η γνώση του Θεού δεν παραμένει θεωρητική, αλλά γίνεται ζωή, αγάπη, ταπείνωση και διακονία.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος υπογραμμίζει ότι κανείς δεν μπορεί να μιλήσει αυθεντικά για τον Θεό χωρίς προηγουμένως να έχει καθαρθεί και φωτισθεί:
Ο λόγος αυτός φανερώνει ότι η Ορθόδοξη θεολογία δεν είναι απλή επιστημονική γνώση, αλλά καρπός κοινωνίας με τον Θεό.
Ο ενάρετος άνθρωπος, επομένως, είναι εκείνος που αποκαθιστά μέσα του το αρχαίο κάλλος της εικόνας του Θεού. Με την κάθαρση θεραπεύει την καρδιά του, με τον φωτισμό αποκτά πνευματική γνώση και με τη θέωση γίνεται μέτοχος της ζωής του Θεού κατά Χάριν.
Η αρετή δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι ο δρόμος που οδηγεί στην αγάπη. Και η αγάπη είναι η τελειότητα της Χριστιανικής υπάρξεως.
Ο Απόστολος Παύλος το διατυπώνει με απόλυτη σαφήνεια:
Ο άνθρωπος που γνωρίζει τον Θεό γίνεται άνθρωπος αγάπης.
21. Το μήνυμα της προσευχής του Αγίου Συμεών για τον σύγχρονο άνθρωπο
Η κραυγή «πέμψον μοι ἄνθρωπον εἰδότα Σε» παραμένει ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα. Η σύγχρονη κοινωνία διαθέτει τεράστια ποσότητα πληροφοριών, αλλά συχνά στερείται ανθρώπων με εσωτερική ειρήνη, πνευματικό βάθος και αυθεντική σχέση με τον Θεό.
Ο άνθρωπος σήμερα δεν έχει ανάγκη μόνο από περισσότερες γνώσεις· έχει ανάγκη από πρόσωπα που να αποδεικνύουν ότι το Ευαγγέλιο μπορεί να μεταμορφώσει τη ζωή.
Ένας τέτοιος άνθρωπος:
- δεν επιβάλλεται αλλά αγαπά,
- δεν κατακρίνει αλλά θεραπεύει,
- δεν αναζητεί προσωπική δόξα αλλά δοξάζει τον Θεό,
- δεν οδηγεί στον εαυτό του αλλά στον Χριστό.
Η μεγαλύτερη ανάγκη κάθε εποχής είναι η παρουσία αγίων ανθρώπων. Οι άγιοι αποτελούν τη ζωντανή ερμηνεία του Ευαγγελίου.
Όπως ο κόσμος γνώρισε τον Χριστό μέσα από τους Αποστόλους, έτσι και κάθε γενιά γνωρίζει τον Χριστό μέσα από τους ανθρώπους που φέρουν μέσα τους τη Χάρη Του.
Ευχή προς τους αναγνώστες
Βιβλιογραφία
Αθανάσιος Αλεξανδρείας. (1857). Opera omnia (Patrologia Graeca, τόμ. 25–28). Paris: J.-P. Migne.
Βασίλειος Καισαρείας. (1857). Opera omnia (Patrologia Graeca, τόμ. 29–32). Paris: J.-P. Migne.
Γρηγόριος Θεολόγος. (1857). Opera omnia (Patrologia Graeca, τόμ. 35–38). Paris: J.-P. Migne.
Γρηγόριος Νύσσης. (1858). Opera omnia (Patrologia Graeca, τόμ. 44–46). Paris: J.-P. Migne.
Ιωάννης Χρυσόστομος. (1857–1866). Opera omnia (Patrologia Graeca, τόμ. 47–64). Paris: J.-P. Migne.
Ιωάννης Κλίμακος. (1860). Κλίμαξ. Patrologia Graeca (τόμ. 88). Paris: J.-P. Migne.
Μάξιμος Ομολογητής. (1865). Opera theologica et polemica (Patrologia Graeca, τόμ. 90–91). Paris: J.-P. Migne.
Συμεών ο Νέος Θεολόγος. (1863). Opera omnia (Patrologia Graeca, τόμ. 120). Paris: J.-P. Migne.
Symeon the New Theologian. (1980). The discourses. Paulist Press.
Ware, K. (1995). The Orthodox Church. Penguin Books.
Ware, K. (2000). The inner kingdom: Volume one of the collected works. St Vladimir’s Seminary Press.
Lossky, V. (1976). The mystical theology of the Eastern Church. St Vladimir’s Seminary Press.
Meyendorff, J. (1974). Byzantine theology: Historical trends and doctrinal themes. Fordham University Press.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου