Η μακαρία γη της Μεσσηνίας δεν είναι των αδαών χαβούζα

 

Εισαγωγή

Η Μεσσηνία δεν είναι απλώς μία γεωγραφική ενότητα της νοτιοδυτικής Πελοποννήσου. Είναι ένας τόπος ιστορικής συνέχειας, πολιτισμικής κληρονομιάς, αγροτικής παραγωγικότητας και ιδιαίτερης περιβαλλοντικής αξίας. Από τις ελαιοκαλλιέργειες που παράγουν το φημισμένο ελαιόλαδο ΠΟΠ Καλαμάτας έως τις εύφορες πεδιάδες, τους υγροτόπους και τα παραδοσιακά χωριά της ενδοχώρας, η Μεσσηνία συνιστά ένα μοναδικό οικοσύστημα ανθρώπου και φύσης. Η γη αυτή, που επί αιώνες συντηρεί κοινωνίες, οικογένειες και οικονομικές δραστηριότητες, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένας απεριόριστος χώρος υποδοχής κάθε είδους δραστηριότητας χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό, κοινωνική συναίνεση και περιβαλλοντική λογοδοσία.

Τα τελευταία χρόνια, η ενεργειακή μετάβαση και οι πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την κυκλική οικονομία έχουν ενισχύσει σημαντικά τις επενδύσεις στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων των μονάδων βιοαερίου. Η τεχνολογία αυτή παρουσιάζεται ως μία περιβαλλοντικά φιλική λύση για τη διαχείριση οργανικών αποβλήτων και την παραγωγή ενέργειας. Ωστόσο, όταν τέτοιες εγκαταστάσεις σχεδιάζονται χωρίς επαρκή κοινωνική διαβούλευση ή όταν προκαλούν εύλογες ανησυχίες στις τοπικές κοινωνίες, ανακύπτουν σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τα όρια της ανάπτυξης, τη δημοκρατική νομιμοποίηση των επενδύσεων και την προστασία του περιβάλλοντος.

Η περίπτωση της σχεδιαζόμενης μονάδας βιοαερίου στη Βιομηχανική Περιοχή Μελιγαλά αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύγκρουσης.

Οι αντιδράσεις των κατοίκων, των τοπικών κοινοτήτων και των θεσμικών φορέων δεν μπορούν να απορριφθούν ως αποτέλεσμα άγνοιας ή τεχνοφοβίας. Αντιθέτως, αποτελούν έκφραση ενός δικαιώματος που κατοχυρώνεται τόσο από το Ελληνικό Σύνταγμα όσο και από το Ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό κεκτημένο: του δικαιώματος συμμετοχής των πολιτών στις αποφάσεις που επηρεάζουν τον τόπο τους (European Commission, 2020).

Η ενεργειακή μετάβαση και το βιοαέριο

Το βιοαέριο παράγεται μέσω της αναερόβιας χώνευσης οργανικών υλικών όπως αγροτικά υπολείμματα, ζωικά απόβλητα, απόβλητα τροφίμων και υποπροϊόντα αγροτοβιομηχανικών δραστηριοτήτων. Η διαδικασία οδηγεί στην παραγωγή μεθανίου, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί για ηλεκτροπαραγωγή ή θερμική ενέργεια, ενώ παράγεται και χωνεμένο υπόλειμμα που χρησιμοποιείται ως εδαφοβελτιωτικό (International Energy Agency [IEA], 2023).

Σε θεωρητικό επίπεδο, η τεχνολογία αυτή συμβάλλει στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, στη μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και στην αξιοποίηση αποβλήτων που διαφορετικά θα αποτελούσαν περιβαλλοντικό πρόβλημα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί έντονα το βιομεθάνιο ως μέρος της στρατηγικής REPowerEU για την ενεργειακή αυτονομία της Ευρώπης (European Commission, 2022).

Ωστόσο, η θεωρητική χρησιμότητα μιας τεχνολογίας δεν συνεπάγεται αυτόματα και την κοινωνική αποδοχή κάθε συγκεκριμένης εγκατάστασης. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις μιας μονάδας εξαρτώνται από την τοποθεσία, το μέγεθος, τα είδη των αποβλήτων που θα διαχειρίζεται, τις μεταφορές που απαιτούνται και την αποτελεσματικότητα των συστημάτων ελέγχου.

Η διεθνής βιβλιογραφία καταγράφει ότι οι κυριότερες ανησυχίες των τοπικών κοινωνιών αφορούν την επιβλαβή για την υγεία δυσοσμία, την αυξημένη κυκλοφορία βαρέων οχημάτων, την  υποβάθμιση των υδάτινων πόρων και την δραστική αλλαγή του χαρακτήρα μιας περιοχής (Wüstenhagen, Wolsink & Bürer, 2007).

Η υπόθεση του Μελιγαλά

Η σχεδιαζόμενη μονάδα βιοαερίου στη ΒΙ.ΠΕ. Μελιγαλά, προϋπολογισμού περίπου πέντε εκατομμυρίων ευρώ, έλαβε πρόσφατα έγκριση της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων. Παράλληλα, η επένδυση παρουσιάζεται από τους υποστηρικτές της ως μια σύγχρονη περιβαλλοντική υποδομή που θα συμβάλει στην αξιοποίηση αγροτοβιομηχανικών αποβλήτων και στην παραγωγή καθαρής ενέργειας, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το πλήγμα που θα υποστούν οι κάτοικοι της περιοχής και η ίδια η περιοχή.

Η τοπική κοινωνία αντέδρασε έντονα. Κοινότητες όπως η Μερόπη και η Σκάλα, αλλά και δεκάδες πρόεδροι τοπικών κοινοτήτων του Δήμου Οιχαλίας, εξέφρασαν δημόσια την αντίθεσή τους. Το Δημοτικό Συμβούλιο Οιχαλίας αποφάσισε ομόφωνα να κινηθεί θεσμικά κατά της Απόφασης Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων, υποστηρίζοντας ότι δεν έχουν απαντηθεί επαρκώς κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τις επιπτώσεις της επένδυσης.

Οι αντιδράσεις αυτές δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως άρνηση κάθε μορφής ανάπτυξης. Αντιθέτως, αντανακλούν μία βαθύτερη ανησυχία: ότι η Μεσσηνία κινδυνεύει να μετατραπεί σε αποδέκτη δραστηριοτήτων που άλλες περιοχές δεν επιθυμούν να φιλοξενήσουν. Η φράση «η Μεσσηνία δεν είναι χαβούζα» που ακούγεται ολοένα και συχνότερα στον δημόσιο διάλογο δεν αποτελεί σύνθημα υπερβολής. Εκφράζει τον φόβο ότι η αξία του τόπου υποβαθμίζεται στο όνομα μιας ανάπτυξης που δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη τις τοπικές ιδιαιτερότητες.

Το ζήτημα της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης

Η έννοια της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης αναφέρεται στη δίκαιη κατανομή των περιβαλλοντικών ωφελειών και βαρών μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και περιοχών (Schlosberg, 2007). Όταν μια περιοχή καλείται να φιλοξενήσει εγκαταστάσεις που δημιουργούν περιβαλλοντικούς κινδύνους ή οχλήσεις χωρίς να απολαμβάνει αντίστοιχα οφέλη, τότε προκύπτει ζήτημα περιβαλλοντικής αδικίας.

Στην περίπτωση της Μεσσηνίας, το ερώτημα που τίθεται είναι σαφές: ποιος επωφελείται και ποιος επιβαρύνεται; Εάν η περιοχή αναλαμβάνει το βάρος της διαχείρισης αποβλήτων και των συναφών περιβαλλοντικών κινδύνων, τότε οι τοπικές κοινωνίες δικαιούνται πλήρη ενημέρωση, ουσιαστική συμμετοχή και αξιόπιστες εγγυήσεις προστασίας.Η φωνή τους πρέπει να ακουστεί!

Η περιβαλλοντική δικαιοσύνη δεν είναι πολυτέλεια. Αποτελεί θεμελιώδη αρχή της βιώσιμης ανάπτυξης και προϋπόθεση κοινωνικής συνοχής.

Αγροτική οικονομία και περιβαλλοντική φήμη

Η Μεσσηνία διαθέτει μία οικονομία που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αγροτική παραγωγή, στον τουρισμό και στη σύνδεση των προϊόντων της με την ποιότητα του φυσικού περιβάλλοντος. Η εμπορική αξία του Μεσσηνιακού ελαιολάδου, των σύκων, των οπωροκηπευτικών και άλλων τοπικών προϊόντων συνδέεται άμεσα με την εικόνα μιας καθαρής και εύφορης γης.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η περιβαλλοντική φήμη μιας περιοχής αποτελεί σημαντικό παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης (OECD, 2023). Επομένως, κάθε σχεδιασμός οφείλει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τις άμεσες οικονομικές αποδόσεις μιας επένδυσης αλλά και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη συνολική ταυτότητα του τόπου.

Η Μεσσηνία έχει επενδύσει επί δεκαετίες στην εικόνα μιας περιοχής υψηλής ποιότητας αγροδιατροφικών προϊόντων και ήπιου τουρισμού. Η εικόνα αυτή δεν μπορεί να τίθεται σε κίνδυνο χωρίς σοβαρή επιστημονική τεκμηρίωση και κοινωνική συναίνεση.

Δημοκρατία και τοπική συμμετοχή

Η Σύμβαση του Άαρχους αναγνωρίζει το δικαίωμα των πολιτών στην πρόσβαση στην περιβαλλοντική πληροφορία, στη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων και στην πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά ζητήματα (UNECE, 1998).

Η ουσιαστική δημοκρατία δεν εξαντλείται στην τυπική τήρηση των διαδικασιών. Προϋποθέτει πραγματικό διάλογο, διαφάνεια και λογοδοσία. Όταν μεγάλα τμήματα μιας τοπικής κοινωνίας εκφράζουν αντιρρήσεις, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η απαξίωση ή η περιθωριοποίηση των ανησυχιών τους.

Οι πολίτες που ζητούν εξηγήσεις για τις σοβαρές επιπτώσεις στον υδροφόρο ορίζοντα, για τις καρκινογόνες οσμές ή για την κυκλοφοριακή επιβάρυνση δεν είναι εχθροί της προόδου. Είναι ενεργοί πολίτες που διεκδικούν τεκμηριωμένες απαντήσεις.

Ανάπτυξη με όρους βιωσιμότητας

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «ανάπτυξη ή περιβάλλον». Το ζητούμενο είναι η ανάπτυξη που σέβεται το περιβάλλον, την κοινωνία και την οικονομία ταυτόχρονα. Η βιώσιμη ανάπτυξη προϋποθέτει ισορροπία μεταξύ αυτών των τριών πυλώνων (United Nations, 2015).

Οι επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι αναγκαίες. Όμως δεν είναι όλες οι τοποθεσίες κατάλληλες για όλες τις δραστηριότητες. Ο χωροταξικός σχεδιασμός, οι σωρευτικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις και η φέρουσα ικανότητα κάθε περιοχής πρέπει να αποτελούν καθοριστικά κριτήρια.

Η Μεσσηνία δεν αρνείται την πρόοδο. Αρνείται να αντιμετωπίζεται ως χώρος χωρίς φωνή, χωρίς ιστορία και χωρίς δικαίωμα επιλογής.

Συμπεράσματα

Η συζήτηση γύρω από τις μονάδες βιοαερίου στη Μεσσηνία αναδεικνύει ένα ευρύτερο Εθνικό και Ευρωπαϊκό ζήτημα: πώς μπορεί να επιτευχθεί η ενεργειακή μετάβαση χωρίς να θυσιαστούν οι αρχές της δημοκρατίας, της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης και της κοινωνικής συνοχής.

Η Μεσσηνία είναι ένας τόπος με ιδιαίτερη φυσική, ιστορική και παραγωγική αξία. Δεν είναι ένας κενός χώρος στον χάρτη, ούτε ένας τόπος που μπορεί να χρησιμοποιείται ως αποδέκτης κάθε προδοτικής σχεδιαζόμενης δραστηριότητας χωρίς τη συναίνεση των κατοίκων του.

Η φράση «η μακαρία γη της Μεσσηνίας δεν είναι των αδαών χαβούζα» αποτυπώνει την απαίτηση μιας κοινωνίας για σεβασμό, επιστημονική τεκμηρίωση και ουσιαστική συμμετοχή. Ανεξάρτητα από την τελική έκβαση των συγκεκριμένων επενδύσεων, το μήνυμα παραμένει σαφές: η ανάπτυξη οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο και τον τόπο και όχι να επιβάλλεται ερήμην τους.

Βιβλιογραφία  

European Commission. (2020). Environmental implementation review 2020: Greece. Publications Office of the European Union.

European Commission. (2022). REPowerEU Plan. Brussels: European Commission.

International Energy Agency. (2023). Outlook for biogas and biomethane. Paris: IEA.

OECD. (2023). Regional development and environmental sustainability. Paris: OECD Publishing.

Schlosberg, D. (2007). Defining environmental justice: Theories, movements, and nature. Oxford University Press.

United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development. United Nations.

UNECE. (1998). Convention on access to information, public participation in decision-making and access to justice in environmental matters (Aarhus Convention). United Nations Economic Commission for Europe.

Wüstenhagen, R., Wolsink, M., & Bürer, M. J. (2007). Social acceptance of renewable energy innovation: An introduction to the concept. Energy Policy, 35(5), 2683–2691. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2006.12.001