Η μαγεία υπό το φως της Ορθόδοξης Θεολογίας: Πνευματικές συνέπειες και η προστασία της Χάριτος του Θεού

                

Εισαγωγή

Το ζήτημα της μαγείας απασχολεί τον άνθρωπο από την αρχαιότητα μέχρι τις ημέρες μας. Παρά την πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, η αναζήτηση υπερφυσικών λύσεων σε προσωπικά, οικογενειακά ή κοινωνικά προβλήματα εξακολουθεί να οδηγεί πολλούς ανθρώπους σε πρακτικές που η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί ασυμβίβαστες με την πίστη στον Θεό. Η μαγεία, οι μαντείες, η αστρολογία, τα μέντιουμ, οι ενεργειακές πρακτικές και κάθε μορφή αποκρυφισμού παρουσιάζονται συχνά ως αθώες ή ωφέλιμες μέθοδοι. Ωστόσο, η εκκλησιαστική παράδοση τις αντιμετωπίζει ως πνευματικό κίνδυνο, διότι μεταθέτουν την εμπιστοσύνη του ανθρώπου από τον Θεό σε άλλες δυνάμεις (Μέγας Βασίλειος, 1997).

Η πρόσφατη αναφορά της Γερόντισσας Λυδίας ότι έχει δει ακόμη και κατά τη διάρκεια βαπτίσεων ανθρώπους να επιδίδονται σε μαγικές πρακτικές, αναδεικνύει μια βαθύτερη πνευματική κρίση. Η μαρτυρία αυτή δεν εστιάζει τόσο στη δύναμη της μαγείας όσο στην εξάπλωση του φόβου, της δεισιδαιμονίας και της έλλειψης εμπιστοσύνης στη χάρη του Θεού.

Βιβλική και πατερική θεώρηση της μαγείας

Η Αγία Γραφή καταδικάζει απερίφραστα κάθε μορφή μαγείας και μαντείας. Στην Παλαιά Διαθήκη απαγορεύεται η προσφυγή σε μάγους, γόητες και νεκρομάντεις, ενώ στην Καινή Διαθήκη η Εκκλησία αντιμετωπίζει τη μαγεία ως έκφραση αποστασίας από τον αληθινό Θεό (Αγία Γραφή, 1997).

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν θεωρεί τη μαγεία μια απλή ψυχολογική αυταπάτη ούτε μια ουδέτερη λαϊκή παράδοση. Σύμφωνα με τους Πατέρες, αποτελεί προσπάθεια επικοινωνίας ή συνεργασίας με πνευματικές δυνάμεις που δεν προέρχονται από τον Θεό. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος προειδοποιεί ότι ακόμη και όταν χρησιμοποιούνται θρησκευτικά σύμβολα ή αποσπάσματα προσευχών μέσα σε μαγικές τελετές, η πράξη παραμένει πνευματικά επικίνδυνη, διότι αλλοιώνει το αληθινό νόημα της πίστης (Χρυσόστομος, 2006).

Η μαγεία εμφανίζεται πολλές φορές μεταμφιεσμένη. Δεν παρουσιάζεται πάντοτε ως σκοτεινή τελετουργία, αλλά συχνά ως θεραπεία, προστασία, ξεμάτιασμα ή μέθοδος πρόβλεψης του μέλλοντος. Αυτή η μεταμφίεση καθιστά το φαινόμενο ακόμη πιο επικίνδυνο, καθώς πολλοί άνθρωποι εμπλέκονται χωρίς να αντιλαμβάνονται τις πνευματικές προεκτάσεις των πράξεών τους.

Γιατί οι άνθρωποι καταφεύγουν στη μαγεία

Οι λόγοι είναι πολλοί και σύνθετοι. Ο φόβος για το μέλλον, η ανασφάλεια, η ζήλια, η επιθυμία ελέγχου των καταστάσεων, η απογοήτευση από τις ανθρώπινες λύσεις και η πνευματική άγνοια οδηγούν αρκετούς σε αποκρυφιστικές πρακτικές.

Συχνά, η μαγεία παρουσιάζεται ως εύκολη λύση. Υπόσχεται άμεση επιτυχία, θεραπεία, ερωτική αποκατάσταση ή οικονομική ευημερία χωρίς κόπο και μετάνοια. Αντίθετα, η Χριστιανική ζωή καλεί τον άνθρωπο σε αγώνα, υπομονή, προσευχή και εμπιστοσύνη στη Θεία Πρόνοια. Η σύγκρουση αυτή εξηγεί γιατί πολλοί πειράζονται από την υπόσχεση της «γρήγορης λύσης».

Οι Πατέρες της Εκκλησίας συνδέουν επίσης τη μαγεία με το πάθος του φθόνου. Ο άνθρωπος που ζηλεύει την ευτυχία ή την επιτυχία του άλλου μπορεί να επιδιώξει την καταστροφή του μέσω μαγικών πρακτικών. Έτσι, η μαγεία γίνεται έκφραση μίσους και εγωισμού, αντί αγάπης και κοινωνίας.

Οι πνευματικές συνέπειες για εκείνον που ασκεί τη μαγεία

Η σοβαρότερη συνέπεια είναι η απομάκρυνση από τον Θεό. Η μαγεία δεν αποτελεί απλώς ένα ηθικό παράπτωμα αλλά μια πράξη που φανερώνει έλλειψη εμπιστοσύνης στη δύναμη και την Πρόνοια του Θεού.

Ο Μέγας Βασίλειος εξομοιώνει τους μάγους με όσους διαπράττουν βαρύτατα αμαρτήματα και προβλέπει αυστηρή εκκλησιαστική θεραπεία μέσω μακράς μετανοίας (Μέγας Βασίλειος, 1997). Η αυστηρότητα αυτή δεν εκφράζει εκδικητικότητα αλλά τη σοβαρότητα της πνευματικής πληγής.

Παράλληλα, η πατερική γραμματεία τονίζει ότι οι δυνάμεις στις οποίες καταφεύγει ο μάγος δεν γίνονται ποτέ πραγματικοί σύμμαχοί του. Αντίθετα, τελικά στρέφονται εναντίον του, προκαλώντας εσωτερική σύγχυση, φόβο, πνευματικό σκοτάδι και αποξένωση από τη ζωή της Εκκλησίας.

Η Εκκλησία, ωστόσο, δεν στερεί την ελπίδα από κανέναν. Το παράδειγμα του Αγίου Κυπριανού δείχνει ότι ακόμη και ένας άνθρωπος βαθιά βυθισμένος στη μαγεία μπορεί να μετανοήσει και να αγιαστεί.

Ο Άγιος Κυπριανός ως παράδειγμα μετανοίας

Ο βίος του Αγίου Κυπριανού αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της δύναμης της μετανοίας. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, υπήρξε διάσημος μάγος της εποχής του. Όταν όμως διαπίστωσε ότι οι δαιμονικές δυνάμεις δεν μπορούσαν να υπερισχύσουν της πίστης της Αγίας Ιουστίνης, αναγνώρισε την ανωτερότητα του Χριστού.

Η μεταστροφή του ήταν ολοκληρωτική. Κατέστρεψε τα βιβλία της μαγείας, βαπτίστηκε, αφιερώθηκε στον Χριστό και τελικά έγινε επίσκοπος και μάρτυρας της Εκκλησίας (Συναξαριστής, 2018).

Η ιστορία του Αγίου Κυπριανού υπογραμμίζει ότι καμία αμαρτία δεν είναι ισχυρότερη από τη μετάνοια και καμία πτώση δεν είναι οριστική όταν ο άνθρωπος επιστρέφει ειλικρινά στον Θεό.

Οι συνέπειες για το υποτιθέμενο θύμα

Στη λαϊκή θρησκευτικότητα συχνά αποδίδονται σε μάγια διάφορες δυσκολίες, ασθένειες ή αναποδιές. Η Ορθόδοξη Εκκλησία αντιμετωπίζει το ζήτημα με διάκριση. Αναγνωρίζει τη δυνατότητα δαιμονικών επιδράσεων, αλλά ταυτόχρονα προειδοποιεί να μην αποδίδονται όλα τα προβλήματα στη μαγεία.

Ορισμένοι Άγιοι της σύγχρονης εποχής, όπως ο Όσιος Παΐσιος, τόνιζαν ότι ο διάβολος δεν μπορεί να βλάψει ουσιαστικά έναν άνθρωπο που ζει ενωμένος με τον Χριστό μέσω της εξομολόγησης, της προσευχής και της Θείας Κοινωνίας (Παΐσιος Αγιορείτης, 2003).

Η υπερβολική ενασχόληση με τα μάγια μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερη ζημιά από την ίδια την υποτιθέμενη επίδρασή τους. Ο φόβος, η εμμονή και η ανασφάλεια συχνά εγκλωβίζουν τον άνθρωπο σε μια κατάσταση διαρκούς αγωνίας.

Η βασκανία και η διάκριση από τη μαγεία

Η Εκκλησιαστική παράδοση αναφέρεται και στη βασκανία, δηλαδή στη βλάβη που συνδέεται με τον φθόνο και τη ζήλια. Η Εκκλησία διαθέτει ειδική ευχή για τη βασκανία στο Ευχολόγιο, γεγονός που δείχνει ότι αντιμετωπίζει το θέμα ποιμαντικά και προσευχητικά.

Παράλληλα όμως απορρίπτει λαϊκές πρακτικές «ξεματιάσματος» που συνοδεύονται από μυστικές φόρμουλες, τελετουργίες ή δεισιδαιμονικές ενέργειες. Η θεραπεία της βασκανίας, σύμφωνα με την Εκκλησιαστική αντίληψη, δεν προέρχεται από μαγικές μεθόδους αλλά από την προσευχή της Εκκλησίας και την εμπιστοσύνη στον Θεό.

Η προστασία του πιστού από τη χάρη του Θεού

Η Ορθόδοξη παράδοση διδάσκει ότι η μεγαλύτερη προστασία δεν βρίσκεται σε αντικείμενα ή τεχνικές αλλά στη σχέση του ανθρώπου με τον Χριστό.

Η εξομολόγηση θεωρείται βασικό μέσο πνευματικής θεραπείας, διότι αποκαθιστά τη σχέση με τον Θεό. Η Θεία Κοινωνία ενώνει τον πιστό με τον Χριστό, ενώ η προσευχή και η νηστεία ενισχύουν τον πνευματικό αγώνα.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει το σημείο του Τιμίου Σταυρού. Στην πατερική παράδοση ο Σταυρός παρουσιάζεται ως σημείο νίκης απέναντι στις δυνάμεις του κακού. Ο Άγιος Κυπριανός και η Αγία Ιουστίνη αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πίστης.

Οι πιστοί καλούνται επίσης να συμμετέχουν στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας, να χρησιμοποιούν με πίστη τον αγιασμό, το αντίδωρο και τα ευλογημένα εκκλησιαστικά αντικείμενα, όχι ως μαγικά φυλακτά αλλά ως σημεία της Θείας Χάριτος.

Εκκλησιαστικά αντικείμενα και δεισιδαιμονία

Η Ορθόδοξη Εκκλησία διακρίνει σαφώς μεταξύ ευλογημένων αντικειμένων και μαγικών φυλακτών. Ο σταυρός, το κομποσκοίνι, οι εικόνες και τα λείψανα των αγίων δεν λειτουργούν αυτόματα ούτε διαθέτουν μαγικές ιδιότητες.

Η αξία τους πηγάζει από τη σχέση τους με τον Θεό και την πίστη του ανθρώπου. Αντίθετα, κάθε αντίληψη ότι ένα αντικείμενο προστατεύει μηχανικά ή αυτόματα τον άνθρωπο χωρίς μετάνοια και πνευματικό αγώνα αποτελεί μορφή δεισιδαιμονίας.

Οι σύγχρονες μορφές μαγείας

Στη σύγχρονη κοινωνία η μαγεία δεν περιορίζεται σε παραδοσιακές τελετουργίες. Η αστρολογία, τα ωροσκόπια, οι κάρτες ταρώ, ο πνευματισμός και διάφορες αποκρυφιστικές πρακτικές αποτελούν σύγχρονες εκφράσεις της ίδιας αναζήτησης υπερφυσικής γνώσης ή δύναμης.

Η Εκκλησία θεωρεί ότι αυτές οι πρακτικές καλλιεργούν εξάρτηση, φόβο και πνευματική σύγχυση. Ο άνθρωπος αντί να εμπιστεύεται τη θεία πρόνοια, επιδιώκει να ελέγξει το μέλλον ή να αποκτήσει γνώση που δεν του ανήκει.

Γιατί επιτρέπει ο Θεός τους πειρασμούς;

Ένα από τα σημαντικότερα θεολογικά ερωτήματα είναι γιατί ο Θεός επιτρέπει την ύπαρξη πειρασμών και δαιμονικών ενεργειών.

Οι Πατέρες διδάσκουν ότι ο Θεός δεν προκαλεί το κακό. Ωστόσο, επιτρέπει ορισμένες δοκιμασίες για την πνευματική ωρίμανση του ανθρώπου. Το βιβλικό παράδειγμα του Ιώβ δείχνει ότι ακόμη και μέσα από μεγάλες δοκιμασίες μπορεί να αναδειχθεί η πίστη και η υπομονή.

Σε άλλες περιπτώσεις, οι δυσκολίες γίνονται αφορμή επιστροφής στον Θεό και βαθύτερης μετάνοιας. Έτσι, αυτό που φαίνεται ως συμφορά μπορεί να μετατραπεί σε αφετηρία σωτηρίας.

Τι κάνει ο πιστός όταν βρει ύποπτα μαγικά αντικείμενα στο σπίτι του;

Ένα ζήτημα που συχνά απασχολεί τους πιστούς είναι η ανακάλυψη ύποπτων αντικειμένων στο σπίτι, στην αυλή, στον χώρο εργασίας ή ακόμη και μέσα σε προσωπικά αντικείμενα. Πρόκειται συνήθως για δεμένα νήματα, κόμπους, καρφίτσες, σακουλάκια με χώμα, τρίχες, κεριά, περίεργα υγρά, λουκέτα, αυγά ή άλλα αντικείμενα που παραπέμπουν σε αποκρυφιστικές πρακτικές. Η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεγγίζει το θέμα με σοβαρότητα αλλά και με πνεύμα πίστεως, χωρίς υπερβολές και πανικό.

Πρώτα απ’ όλα, ο πιστός δεν πρέπει να φοβηθεί. Ο φόβος αποτελεί συχνά το πρώτο όπλο του πονηρού εναντίον του ανθρώπου. Οι Άγιοι Πατέρες τονίζουν ότι η δύναμη του Χριστού είναι ασύγκριτα ανώτερη από κάθε δαιμονική ενέργεια. Ο πιστός καλείται να θυμηθεί τα λόγια του Κυρίου: «Θαρσεῖτε, ἐγώ νενίκηκα τὸν κόσμον» (Ιω. 16:33).

Η πρώτη αντίδραση πρέπει να είναι η προσευχή. Τη στιγμή που ανακαλύπτει κανείς ένα τέτοιο αντικείμενο μπορεί να κάνει το σημείο του Τιμίου Σταυρού και να πει με πίστη:

«Κύριε Ιησού Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με».

Επίσης, μπορεί να αναγνώσει τον 90ό Ψαλμό («Ο κατοικών εν βοηθεία του Υψίστου»)

 ή την προσευχή του Τιμίου Σταυρού:

«Ἀναστήτω ὁ Θεός καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ, καὶ φυγέτωσαν ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν».

Στη συνέχεια, καλό είναι να ενημερωθεί ο πνευματικός πατέρας ή ο εφημέριος της ενορίας. Η Εκκλησία πάντοτε αντιμετωπίζει τέτοια ζητήματα μέσα στο πλαίσιο της ποιμαντικής διακρίσεως και όχι μέσω αυτοσχέδιων πρακτικών. Ο έμπειρος πνευματικός μπορεί να αξιολογήσει την κατάσταση και να υποδείξει την κατάλληλη πνευματική αντιμετώπιση.

Σύμφωνα με εκκλησιαστικές πρακτικές που αναφέρονται από πνευματικούς πατέρες, τα ύποπτα αντικείμενα δεν διατηρούνται στο σπίτι ούτε φυλάσσονται από περιέργεια. Αφού ληφθούν οι σχετικές οδηγίες από τον ιερέα, συνήθως  καίγονται, ώστε να μη γίνουν αφορμή φόβου ή δεισιδαιμονίας. Η στάχτη πετιέται σε σημείο που δεν πατά άνθρωπος ούτε πρόκειται να φυτευθεί κάτι. Παράλληλα, ο χώρος μπορεί να ραντιστεί με αγιασμό και να θυμιαστεί συνδυαστικά με προσευχή.

Ωστόσο, η Εκκλησία επιμένει ότι η ουσιαστική προστασία δεν βρίσκεται στην καταστροφή των αντικειμένων αλλά στην πνευματική κατάσταση του ανθρώπου. Αν κάποιος περιοριστεί μόνο στην απομάκρυνση των αντικειμένων χωρίς να αλλάξει ζωή, να εξομολογηθεί και να συμμετέχει στα Μυστήρια, τότε αντιμετωπίζει το πρόβλημα επιφανειακά.

Οι σύγχρονοι άγιοι, όπως ο Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, τόνιζαν ότι ο άνθρωπος που εξομολογείται, κοινωνεί, προσεύχεται και ζει εκκλησιαστικά δεν πρέπει να τρομοκρατείται από μάγια ή δαιμονικές επιθέσεις, διότι η Χάρη του Θεού αποτελεί το ισχυρότερο τείχος προστασίας (Παΐσιος Αγιορείτης, 2003).

Τέλος, είναι σημαντικό να αποφεύγεται κάθε μορφή εκδίκησης ή αναζήτησης του υπαιτίου. Ο Χριστιανός δεν καλείται να ανταποδώσει το κακό αλλά να προσευχηθεί ακόμη και για εκείνον που πιθανόν επιχείρησε να τον βλάψει. Η αγάπη, η συγχώρηση και η προσευχή αποτελούν τη μεγαλύτερη νίκη απέναντι σε κάθε σκοτεινή ενέργεια και μαρτυρούν την αληθινή παρουσία του Χριστού στη ζωή του πιστού.

 Η υπεροχή της Θείας Χάριτος έναντι κάθε δαιμονικής ενέργειας

Η κεντρική αλήθεια της Ορθόδοξης θεολογίας δεν είναι η δύναμη του κακού, αλλά η παντοδυναμία του Θεού και η νίκη του Χριστού επί του διαβόλου, της αμαρτίας και του θανάτου. Για τον λόγο αυτό, η Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει τη μαγεία με φόβο ή πανικό, αλλά με πίστη στη Θεία Χάρη, η οποία υπερέχει απείρως κάθε δαιμονικής ενέργειας. Οι δαίμονες δεν αποτελούν δύναμη ισότιμη με τον Θεό· είναι πεπτωκότα πνεύματα που ενεργούν μόνο στο μέτρο που επιτρέπει η Θεία Πρόνοια για την πνευματική παιδαγωγία και δοκιμασία του ανθρώπου (Ιωάννης Δαμασκηνός, 2009).

Οι Άγιοι Πατέρες διδάσκουν ότι ο άνθρωπος που ζει ενωμένος με τον Χριστό δεν έχει λόγο να φοβάται τη μαγεία ή οποιαδήποτε δαιμονική επίδραση. Η χάρη του Αγίου Πνεύματος, η οποία προσφέρεται μέσω των Μυστηρίων της Εκκλησίας, αποτελεί ανυπέρβλητο τείχος προστασίας. Η εξομολόγηση καθαρίζει την ψυχή από την αμαρτία, η Θεία Κοινωνία ενώνει τον πιστό με τον ίδιο τον Χριστό και η προσευχή διατηρεί τον νου στραμμένο προς τον Θεό. Εκεί όπου υπάρχει ζωντανή πίστη, ταπείνωση και μετάνοια, οι δαιμονικές επιθέσεις χάνουν τη δύναμή τους (Παΐσιος Αγιορείτης, 2003).

Ιδιαίτερα ο Τίμιος Σταυρός αποτελεί, κατά την πατερική παράδοση, το κατεξοχήν σημείο της νίκης του Χριστού. Με τη σταυρική θυσία και την Ανάσταση συντρίφθηκε η εξουσία του πονηρού και αποκαταστάθηκε η δυνατότητα του ανθρώπου να ζει ελεύθερος μέσα στη χάρη του Θεού. Γι’ αυτό και η Εκκλησία καλεί τους πιστούς να μην εγκλωβίζονται σε φοβικές αντιλήψεις ή σε υπερβολική ενασχόληση με τα έργα του σκότους. Η προσοχή τους πρέπει να είναι στραμμένη στον Χριστό, ο Οποίος είναι «το φως το αληθινόν» και η πηγή κάθε σωτηρίας.

Τελικά, η ζωή του Χριστιανού δεν καθορίζεται από τον φόβο του κακού αλλά από τη βεβαιότητα της Θείας Παρουσίας. Η τελευταία λέξη δεν ανήκει στη μαγεία, στον πειρασμό ή στον θάνατο, αλλά στον Αναστάντα Χριστό, ο οποίος χαρίζει ειρήνη, ελευθερία και αιώνια ζωή σε όσους Τον εμπιστεύονται.

 Συμπέρασμα

Η Ορθόδοξη θεολογία αντιμετωπίζει τη μαγεία όχι ως λαογραφικό φαινόμενο αλλά ως σοβαρό πνευματικό ζήτημα. Η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται σε αποκρυφιστικές πρακτικές, φυλακτά ή μυστικές τελετές, αλλά στη Χάρη του Θεού που ενεργεί μέσα στην Εκκλησία.

Οι Άγιοι Πατέρες, από τον Μέγα Βασίλειο και τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο μέχρι τους σύγχρονους αγίους, συμφωνούν ότι η απάντηση στον φόβο και στην πνευματική απειλή είναι η μετάνοια, η προσευχή, η εξομολόγηση, η θεία κοινωνία και η εμπιστοσύνη στον Χριστό.

Το μήνυμα της Εκκλησίας δεν είναι μήνυμα τρόμου απέναντι στη μαγεία αλλά μήνυμα ελπίδας. Η Χάρη του Θεού υπερβαίνει κάθε δαιμονική ενέργεια και η Αγάπη του Χριστού παραμένει η ασφαλέστερη προστασία για τον άνθρωπο.

Ευχές

Είθε το φως του Αναστάντος Χριστού να φωτίζει τις καρδιές μας, να μας χαρίζει διάκριση, ειρήνη και πνευματική δύναμη, ώστε να μένουμε σταθεροί στην πίστη, μακριά από κάθε πλάνη και φόβο. Ας πορευόμαστε με εμπιστοσύνη στη Χάρη του Θεού, έχοντας ως στήριγμα την προσευχή, τα Μυστήρια της Εκκλησίας και την αγάπη Του που νικά κάθε σκοτάδι.

 Καλή δύναμη και πλούσια ευλογία σε όλους .

 Βιβλιογραφία  

Αγία Γραφή. (1997). Η Αγία Γραφή: Παλαιά και Καινή Διαθήκη. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

Ιωάννης Δαμασκηνός. (2009). Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως. Θεσσαλονίκη: Πατερικαί Εκδόσεις Γρηγόριος ο Παλαμάς.

Μέγας Βασίλειος. (1997). Κανονικές επιστολές. Αθήνα: Πατερικαί Εκδόσεις Γρηγόριος ο Παλαμάς.

Παΐσιος Αγιορείτης, Όσιος. (2003). Πνευματικός αγώνας. Σουρωτή Θεσσαλονίκης: Ιερόν Ησυχαστήριον Ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου.

Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας. (2018). Βίος των Αγίων Κυπριανού και Ιουστίνης. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

Χρυσόστομος, Ι. (2006). Λόγοι κατά δεισιδαιμονίας και μαγείας. Θεσσαλονίκη: Πατερικές Εκδόσεις.

-Λόγος Θείου Φωτός