ΜΕΡΟΣ ΣΤ: Ελεύθερη βούληση και εγκέφαλος: Ανάμεσα στη νευροβιολογία και το μυστήριο της ανθρώπινης ελευθερίας

 

                                                           Φωτό: Pinterest

Εισαγωγή

Η ελεύθερη βούληση αποτελεί έναν από τους πιο βαθιούς και κρίσιμους πυλώνες της ανθρώπινης ύπαρξης. Από αυτήν απορρέουν η ηθική ευθύνη, η αγάπη, η δημιουργία, αλλά και η μετάνοια. Ταυτόχρονα, οι σύγχρονες νευροεπιστήμες θέτουν προκλητικά ερωτήματα:

είναι οι αποφάσεις μας προϊόν συνειδητής επιλογής ή αποτέλεσμα ασυνείδητων νευρωνικών διεργασιών;

Η σύγκρουση αυτή – ανάμεσα στη βιολογική αιτιότητα και την υπαρξιακή ελευθερία – δεν είναι αναγκαστικά αντιφατική. Το άρθρο αυτό επιχειρεί να φωτίσει τον ρόλο του εγκεφάλου στην απόφαση και τη βούληση, χωρίς να ακυρώνει τη θεολογική κατανόηση της ελευθερίας ως δώρου και ευθύνης.

Ο εγκέφαλος ως όργανο απόφασης

Ο εγκέφαλος είναι το κεντρικό όργανο επεξεργασίας πληροφοριών, αξιολόγησης ερεθισμάτων και επιλογής δράσης. Ιδιαίτερο ρόλο στη διαδικασία της βούλησης έχουν:

• ο προμετωπιαίος φλοιός, που σχετίζεται με τον σχεδιασμό, την κρίση και την αυτορρύθμιση,

• το μεταιχμιακό σύστημα, που ενσωματώνει συναίσθημα και κίνητρο,

• τα βασικά γάγγλια, που συμμετέχουν στη λήψη και εκτέλεση αποφάσεων (Kandel et al., 2021).

Οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται σε ένα «σημείο», αλλά αποτελούν αποτέλεσμα συνεργασίας πολλών εγκεφαλικών δικτύων.

Νευροεπιστημονικά δεδομένα και το πρόβλημα της ελευθερίας

Κλασικά πειράματα, όπως αυτά του Libet, έδειξαν ότι πριν από μια συνειδητή απόφαση καταγράφεται εγκεφαλική δραστηριότητα (readiness potential). Αυτό ερμηνεύτηκε από ορισμένους ως ένδειξη ότι ο εγκέφαλος «αποφασίζει πριν από εμάς» (Libet, 1985).

Ωστόσο, μεταγενέστερες μελέτες έδειξαν ότι:

• η εγκεφαλική προετοιμασία δεν ισοδυναμεί με τελική απόφαση,

• η συνείδηση μπορεί να αναστείλει ή να τροποποιήσει μια προδιαγεγραμμένη τάση,

• η βούληση δεν είναι στιγμιαίο γεγονός αλλά διαδικασία (Schurger et al., 2012).

Η νευροεπιστήμη σήμερα μιλά περισσότερο για βαθμούς ελευθερίας, όχι για απόλυτο ντετερμινισμό.

Πρωτεΐνες, πλαστικότητα και ελευθερία

Η ελεύθερη βούληση δεν ασκείται σε «στατικό» εγκέφαλο. Η νευρωνική πλαστικότητα, που βασίζεται στη σύνθεση και τροποποίηση πρωτεϊνών, επιτρέπει στον άνθρωπο να αλλάζει:

• συνήθειες,

• τρόπους σκέψης,

• αντιδράσεις και επιλογές.

Κάθε συνειδητή επανάληψη μιας επιλογής ενισχύει συγκεκριμένα νευρωνικά κυκλώματα. Με άλλα λόγια, η βούληση διαμορφώνει τον εγκέφαλο, και ο εγκέφαλος με τη σειρά του επηρεάζει τη βούληση (Sweatt, 2016).

Αυτό σημαίνει ότι η ελευθερία δεν είναι απόλυτη αυθαιρεσία, αλλά δυναμική ικανότητα μάθησης και μεταμόρφωσης.

Ψυχολογική διάσταση της ελεύθερης βούλησης

Η ψυχολογία επιβεβαιώνει ότι η ελευθερία δεν ασκείται σε κενό. Παράγοντες όπως:

• τραύμα,

• φόβος,

• εξάρτηση,

• χρόνιο στρες

μπορούν να περιορίσουν σημαντικά την ικανότητα επιλογής. Αντίθετα, η αυτογνωσία, η ψυχοθεραπεία και η καλλιέργεια νοήματος ενισχύουν τη βουλητική ικανότητα.

Η ελεύθερη βούληση, επομένως, δεν είναι δεδομένη· καλλιεργείται.

Θεολογική θεώρηση της ελεύθερης βούλησης

Στη χριστιανική θεολογία, η ελευθερία δεν ταυτίζεται με την ανεξαρτησία, αλλά με τη δυνατότητα σχέσης. Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος επειδή μπορεί να αγαπά, να απορρίπτει, να μετανοεί.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας διακρίνουν:

• το φυσικό θέλημα, που τείνει προς το αγαθό,

• το γνωμικό θέλημα, που εμπλέκεται στην επιλογή και μπορεί να σφάλει (Άγιος Μάξιμος Ομολογητής).

Ο εγκέφαλος υπηρετεί το γνωμικό θέλημα, αλλά δεν εξαντλεί το μυστήριο της προσωπικής ελευθερίας.

Θεία χάρη και ελευθερία: συνέργεια, όχι ανταγωνισμός

Η θεολογία τονίζει ότι η χάρη του Θεού δεν καταργεί την ελευθερία, αλλά την ενισχύει. Ο Θεός δεν αποφασίζει αντί του ανθρώπου, αλλά δημιουργεί τις προϋποθέσεις για αυθεντική επιλογή.

Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η πνευματική ζωή:

• μειώνει τον καταναγκασμό του φόβου,

• αυξάνει την αυτορρύθμιση,

• ενισχύει περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την επίγνωση και τη βούληση.

Έτσι, η θεία χάρη μπορεί να νοηθεί ως θεραπεία της ελευθερίας, όχι ως άρση της.

Σύνθεση επιστήμης και θεολογίας

Η επιστήμη δείχνει ότι:

• η βούληση έχει βιολογική βάση,

• οι αποφάσεις επηρεάζονται από εγκεφαλικά δίκτυα,

• η ελευθερία έχει όρια και βαθμούς.

Η θεολογία προσθέτει ότι:

• η ελευθερία έχει νόημα και σκοπό,

• η επιλογή συνδέεται με ευθύνη,

• η ελευθερία ολοκληρώνεται στην αγάπη.

Η σύνθεση αποκαλύπτει τον άνθρωπο όχι ως μηχανή, αλλά ως πρόσωπο εν εξελίξει.

Συμπεράσματα

Η ελεύθερη βούληση δεν αναιρείται από τον εγκέφαλο, ούτε ο εγκέφαλος ακυρώνεται από τη θεολογία. Ο άνθρωπος αποφασίζει μέσα από τη βιολογία του, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτήν. Η ελευθερία είναι δυνατότητα, αγώνας και δωρεά.

Επίλογος

Σε έναν κόσμο που συχνά ερμηνεύει τον άνθρωπο ως σύνολο αντιδράσεων, η μελέτη της ελεύθερης βούλησης μάς υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη ζωή δεν είναι απλώς αποτέλεσμα αιτίων, αλλά πρόσκληση σε σχέση, νόημα και ευθύνη. Ο εγκέφαλος είναι το εργαλείο της ελευθερίας· η ελευθερία είναι το κάλεσμα της ύπαρξης.

Βιβλιογραφία  

Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., & Siegelbaum, S. A. (2021). Principles of neural science (6th ed.). McGraw-Hill.

Libet, B. (1985). Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will. Behavioral and Brain Sciences, 8(4), 529–566.

Schurger, A., Sitt, J. D., & Dehaene, S. (2012). An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement. PNAS, 109(42), E2904–E2913.

Sweatt, J. D. (2016). Neural plasticity and memory. Academic Press.

Lossky, V. (1991). The mystical theology of the Eastern Church. St. Vladimir’s Seminary Press.

-Λόγος Θείου Φωτός