Η επιτακτική ανάγκη εναρμόνισης του ανθρώπου με τη φύση μέσω της πίστης στον Θεό

                 

                                                              Φωτό:Pinterest

Εισαγωγή

Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση υπήρξε από την αρχή της δημιουργίας μια σχέση ιερή, αρμονική και βαθιά πνευματική. Σύμφωνα με τη χριστιανική θεολογία, ο άνθρωπος τοποθετήθηκε στον Παράδεισο «εργάζεσθαι και φυλάσσειν» (Γεν. 2,15), όχι για να κυριαρχήσει καταστροφικά, αλλά για να διακονήσει τη δημιουργία. Ωστόσο, η ιστορική πορεία της ανθρωπότητας δείχνει ότι η αρχική αυτή εντολή παραβιάστηκε. Η αλόγιστη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, η απομάκρυνση από τον Θεό και η κυριαρχία του υλισμού μετέτρεψαν σταδιακά τη γη του Παραδείσου σε τόπο οικολογικής και πνευματικής κρίσης.

Σήμερα, η περιβαλλοντική καταστροφή δεν αποτελεί απλώς επιστημονικό ή πολιτικό ζήτημα, αλλά βαθύτατα ηθικό και θεολογικό πρόβλημα. Η κλιματική αλλαγή, η απώλεια βιοποικιλότητας, η ρύπανση και η εξάντληση των φυσικών πόρων μαρτυρούν ότι ο άνθρωπος έχει χάσει την ισορροπία του με τη φύση και, ταυτόχρονα, με τον  Θεό . Το παρόν άρθρο επιχειρεί να αναδείξει τι έχει  υποστεί η φύση παγκοσμίως και τι έχει χάσει η ανθρωπότητα, ποιες θα είναι οι μελλοντικές επιπτώσεις αν συνεχιστεί αυτή η πορεία, τι λένε οι επιστήμονες και οι Άγιοι Πατέρες, και ποια είναι η ελπίδα για το μέλλον μας. 

Τι έχει χάσει η ανθρωπότητα από την αλόγιστη εκμετάλλευση της φύσης

Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται από πρωτοφανή τεχνολογική πρόοδο, η οποία όμως συνοδεύτηκε από σοβαρή περιβαλλοντική υποβάθμιση. Σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες, περισσότερο από το 75% των χερσαίων οικοσυστημάτων έχει αλλοιωθεί από ανθρώπινες δραστηριότητες (IPBES, 2019). Τα δάση, που αποτελούν πνεύμονες ζωής, καταστρέφονται με ταχύ ρυθμό, οδηγώντας σε απώλεια ειδών και επιδείνωση του κλίματος.

Η απώλεια της βιοποικιλότητας δεν είναι μόνο οικολογικό ζήτημα, αλλά και πολιτισμικό. Ο άνθρωπος χάνει τη ζωντανή σχέση του με τη δημιουργία, τη δυνατότητα να θαυμάσει το κάλλος της φύσης και να νιώσει ευγνωμοσύνη προς τον Θεό. Όπως επισημαίνει ο Μέγας Βασίλειος, «ἐν τοῖς κτίσμασιν ὁ Θεός δοξάζεται», δηλαδή μέσα από τη δημιουργία αποκαλύπτεται η σοφία και η αγάπη του Θεού (Μ. Βασίλειος Καισαρείας, Εξαήμερος).

Παράλληλα, η ρύπανση του αέρα, των υδάτων και του εδάφους έχει άμεσες επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία. Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας εκτιμά ότι εκατομμύρια θάνατοι ετησίως συνδέονται με περιβαλλοντικούς παράγοντες (WHO, 2021). Έτσι, ο άνθρωπος, στην προσπάθειά του να εκμεταλλευτεί τη φύση για οικονομικό όφελος, τελικά υπονομεύει τη δική του ύπαρξη.

Μελλοντικές επιπτώσεις αν συνεχιστεί η σημερινή πορεία

Εάν η ανθρωπότητα συνεχίσει στον ίδιο δρόμο, οι συνέπειες θα είναι δραματικές. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη θα οδηγήσει σε ακραία καιρικά φαινόμενα, άνοδο της στάθμης των θαλασσών και εκτεταμένες μεταναστεύσεις πληθυσμών (IPCC, 2023). Οι πιο ευάλωτοι θα είναι, όπως πάντα, οι φτωχότεροι λαοί, γεγονός που αναδεικνύει και τη διάσταση της κοινωνικής αδικίας.

Η θεολογία βλέπει αυτές τις εξελίξεις όχι ως τιμωρία του Θεού, αλλά ως συνέπεια της ανθρώπινης αμαρτίας, δηλαδή της αποκοπής από την αγάπη και την υπευθυνότητα. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής τονίζει ότι όταν ο άνθρωπος διασπά την ενότητα με τον Θεό, διασπάται και η αρμονία ολόκληρης της κτίσης. Η οικολογική κρίση, επομένως, είναι αντανάκλαση της εσωτερικής πνευματικής κρίσης του ανθρώπου.

Γιατί ο άνθρωπος κατέστησε τη γη του Παραδείσου «κόλαση»

Η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται στην αλαζονεία και την αυτάρκεια του σύγχρονου ανθρώπου. Αντί να βλέπει τη φύση ως δώρο, τη βλέπει ως αντικείμενο κυριαρχίας. Ο καταναλωτισμός, η απληστία και η αποθέωση του κέρδους οδήγησαν σε έναν πολιτισμό που μετρά την αξία με βάση την εκμετάλλευση.

Οι Άγιοι Πατέρες προειδοποίησαν έγκαιρα για τον κίνδυνο αυτό. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος μιλά για την «ευσπλαχνία προς πάσαν την κτίσιν», τονίζοντας ότι η καρδιά του πνευματικού ανθρώπου πονά για κάθε πλάσμα. Αντίθετα, ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά αδιαφορεί, θεωρώντας τη φύση αναλώσιμη.

Τι λένε οι επιστήμονες και οι Άγιοι Πατέρες

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η σύγχρονη επιστήμη και η πατερική θεολογία συναντώνται. Οι επιστήμονες τονίζουν την ανάγκη βιώσιμης ανάπτυξης, περιορισμού της κατανάλωσης και σεβασμού των φυσικών ορίων (Rockström et al., 2009). Οι Πατέρες, από την άλλη, μιλούν για εγκράτεια, ταπείνωση και ευχαριστιακή σχέση με τον κόσμο.

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει χαρακτηρίσει την οικολογική καταστροφή ως «αμαρτία», τονίζοντας ότι η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί πνευματικό καθήκον. Η σύνδεση επιστήμης και πίστης προσφέρει ένα ολοκληρωμένο όραμα για την αντιμετώπιση της κρίσης.

Η ελπίδα για το μέλλον της ανθρωπότητας

Η ελπίδα δεν βρίσκεται μόνο σε τεχνολογικές λύσεις, αλλά σε μετάνοια και αλλαγή νοοτροπίας. Η επανασύνδεση του ανθρώπου με τον Θεό οδηγεί και στην αποκατάσταση της σχέσης με τη φύση. Η παιδεία, η οικολογική ευαισθητοποίηση και η πνευματική καλλιέργεια μπορούν να διαμορφώσουν έναν νέο πολιτισμό σεβασμού.

Η Εκκλησία καλείται να διαδραματίσει ενεργό ρόλο, υπενθυμίζοντας ότι ο κόσμος είναι κοινό σπίτι και όχι ιδιοκτησία. Όπως σημειώνει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «οὐκ ἐπλάσθη ὁ κόσμος διὰ σὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς ἄλλους».

Πέντε ζωντανά παραδείγματα κλιματικής αλλαγής  

1. Οι καταστροφικές πυρκαγιές στη Μεσόγειο και την Ελλάδα

Κατά την τελευταία δεκαετία, η Μεσόγειος έχει χαρακτηριστεί από τους επιστήμονες ως «hot spot» της κλιματικής αλλαγής. Η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας, οι παρατεταμένοι καύσωνες και η μείωση των βροχοπτώσεων έχουν οδηγήσει σε εκτεταμένες και καταστροφικές δασικές πυρκαγιές, ιδιαίτερα στην Ελλάδα (IPCC, 2023).

Η απώλεια δασών επιδεινώνει περαιτέρω την κλιματική κρίση, καθώς μειώνεται η απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα. Θεολογικά, η καταστροφή αυτή αποκαλύπτει τη ρήξη της εντολής του Θεού προς τον άνθρωπο να «φυλάσσει» τη δημιουργία (Γεν. 2,15). Όπως επισημαίνει ο Μέγας Βασίλειος, η φύση αποτελεί έκφραση της θείας σοφίας και όχι αντικείμενο καταστροφής (Μ.Βασίλειος Καισαρείας, 1997).

2. Η άνοδος της στάθμης των θαλασσών και τα νησιωτικά κράτη

Η άνοδος της στάθμης των θαλασσών αποτελεί μία από τις πλέον ορατές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Νησιωτικά κράτη όπως οι Μαλδίβες και το Τουβαλού απειλούνται με μερική ή ολική εξαφάνιση εντός του 21ου αιώνα (IPCC, 2023).

 Η δημιουργία νέων «κλιματικών προσφύγων» φανερώνει ότι η περιβαλλοντική κρίση είναι και κοινωνική κρίση. Οι Πατέρες της Εκκλησίας διδάσκουν ότι η γη δεν ανήκει αποκλειστικά σε κανέναν, αλλά αποτελεί κοινό δώρο του Θεού προς όλους (Χρυσόστομος, PG 62).

3. Η ξηρασία και η επισιτιστική κρίση στην Αφρική

Στην Υποσαχάρια Αφρική, η κλιματική αλλαγή έχει εντείνει τα φαινόμενα ξηρασίας, οδηγώντας σε κατάρρευση της αγροτικής παραγωγής και αύξηση της πείνας. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως «πολλαπλασιαστής κινδύνων» (FAO, 2022).

Η πείνα δεν είναι φυσικό πεπρωμένο αλλά αποτέλεσμα ανθρώπινης αδιαφορίας και ανισότητας. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η σπατάλη των αγαθών αποτελεί κλοπή από τον φτωχό, γεγονός που αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα στο πλαίσιο της κλιματικής κρίσης.

4. Η τήξη των πάγων και η απώλεια ειδών στην Αρκτική

Η Αρκτική θερμαίνεται με ρυθμό περίπου διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο, οδηγώντας σε ταχεία τήξη των πάγων και απώλεια της βιοποικιλότητας (IPCC, 2023).

Η εξαφάνιση ειδών αποτελεί ανεπανόρθωτη απώλεια της θείας δημιουργίας. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος αναφέρει ότι η καρδιά του ελεήμονος ανθρώπου «καίεται υπέρ πάσης της κτίσεως», υπογραμμίζοντας την ευθύνη του ανθρώπου έναντι όλων των έμβιων όντων (Isaac of Syria, 1984).

5. Οι ακραίοι καύσωνες και η ανθρώπινη υγεία στις πόλεις

Οι ακραίοι καύσωνες έχουν αυξηθεί σημαντικά, ιδίως στις μεγάλες πόλεις, προκαλώντας σοβαρά προβλήματα υγείας. Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή αυξάνει τη θνησιμότητα από θερμική καταπόνηση (WHO, 2021).

 Η αστική υπερθέρμανση είναι αποτέλεσμα ανθρωπίνων επιλογών που αγνοούν τα φυσικά όρια. Η πατερική έννοια της εγκράτειας προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, με σεβασμό στον άνθρωπο και το περιβάλλον.

Συμπεράσματα  

Η οικολογική κρίση αποτελεί κραυγή αγωνίας της ίδιας της δημιουργίας. Ο άνθρωπος καλείται να επανεξετάσει τον ρόλο του, όχι ως καταστροφέας, αλλά ως οικονόμος της φύσης. Η εναρμόνιση με τη δημιουργία περνά αναγκαστικά μέσα από την πίστη στον Θεό, την ταπείνωση και την αγάπη.

 Η ανθρωπότητα χρειάζεται να αφυπνιστεί, να μετανοήσει και να πορευθεί σε δρόμο ειρήνης με τη φύση και τον Δημιουργό της, ώστε η γη να ξαναγίνει τόπος ζωής, ελπίδας και ευλογίας για τις επόμενες γενιές.

Ευχές για το μέλλον της ανθρωπότητας

Ευχόμαστε η ανθρωπότητα να ξαναβρεί την ισορροπία με τη φύση, μέσα από την πίστη στον Θεό, την ταπείνωση και την αγάπη για όλα τα πλάσματα. Ας γίνει η γη μας τόπος ειρήνης, συνεργασίας και σεβασμού προς τη δημιουργία.

Ας μάθουμε να ζούμε με φειδώ, να φροντίζουμε τον πλανήτη μας και τους συνανθρώπους μας, ώστε οι επόμενες γενιές να χαίρονται έναν κόσμο γεμάτο ζωή και ομορφιά.

Και ας θυμόμαστε πάντα τα λόγια των Αγίων Πατέρων: η καρδιά που αγαπά τη δημιουργία και όλα τα πλάσματα, αναγνωρίζει τον Θεό σε κάθε φύλλο, σε κάθε σταγόνα νερού, σε κάθε αεράκι που μας δροσίζει.

Ας είναι η ελπίδα και η πίστη οδηγός μας στην πορεία προς έναν κόσμο αρμονικό, γεμάτο ευλογία και φως.

 Βιβλιογραφία  

Basil of Caesarea. (1997). Hexaemeron (Εξαήμερος). Πατερικές Εκδόσεις.

Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2022). The State of Food Security and Nutrition in the World 2022. FAO.

Intergovernmental Panel on Climate Change. (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. IPCC.

Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. (2019). Global assessment report on biodiversity and ecosystem services. IPBES.

Isaac of Syria. (1984). Ascetical Homilies. Holy Transfiguration Monastery.

Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin, F. S., Lambin, E. F., … Foley, J. A. (2009). A safe operating space for humanity. Nature, 461(7263), 472–475. https://doi.org/10.1038/461472a

World Health Organization. (2021). Climate change and health. WHO.

-Λόγος Θείου Φωτός