Η άμπελος η αληθινή:Θεολογική και πνευματική προσέγγιση στο Ιωάν. 15,1–7

  

1. Εισαγωγή

Η Α΄ Εβδομάδα των Χαιρετισμών μάς εισάγει βαθύτερα στο πνευματικό κλίμα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η Εκκλησία προβάλλει το ευαγγελικό ανάγνωσμα από το Κατά Ιωάννην 15,1–7, όπου ο Χριστός αποκαλύπτεται ως «ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή». Το χωρίο αυτό ανήκει στον αποχαιρετιστήριο λόγο του Κυρίου κατά τον Μυστικό Δείπνο και αποτελεί θεολογική σύνοψη της σχέσεως Χριστού και πιστού (Brown, 1966). Η Εκκλησία διαβάζει το χωρίο αυτό ιδιαίτερα σε περιόδους πνευματικού αγώνα, γιατί αποκαλύπτει το μυστικό της καρποφορίας.

Η εικόνα της αμπέλου δεν είναι απλώς ποιητική· είναι βαθιά εκκλησιολογική, σωτηριολογική και ασκητική. Στην περίοδο της νηστείας και της εσωτερικής καλλιέργειας,  μας εισάγει σε μία από τις πιο τρυφερές και βαθιές εικόνες που χρησιμοποίησε ο Χριστός. Η άμπελος,  είναι εικόνα της ζωντανής σχέσης Θεού και ανθρώπου. Δεν πρόκειται για ηθική διδασκαλία, αλλά για μυστική ένωση. Ο Χριστός δεν λέει απλώς «ακολουθήστε με», αλλά «μείνατε ενωμένοι μαζί μου».

2. Ευαγγελική Περικοπή:  Κατά Ιωάννην 15, 1–7

1 Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή, καὶ ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστιν.

2 Πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ μὴ φέρον καρπὸν αἴρει αὐτό· καὶ πᾶν τὸ καρπὸν φέρον καθαίρει αὐτό, ἵνα πλείονα καρπὸν φέρῃ.

3 Ἤδη ὑμεῖς καθαροί ἐστε διὰ τὸν λόγον ὃν λελάληκα ὑμῖν

4 Μείνατε ἐν ἐμοί, κἀγὼ ἐν ὑμῖν· καθὼς τὸ κλῆμα οὐ δύναται καρπὸν φέρειν ἀφ’ ἑαυτοῦ ἐὰν μὴ μένῃ ἐν τῇ ἀμπέλῳ, οὕτως οὐδὲ ὑμεῖς ἐὰν μὴ ἐν ἐμοὶ μένητε.

5 Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα· ὁ μένων ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν αὐτῷ, οὗτος φέρει καρπὸν πολύν· ὅτι χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν.

6 Ἐὰν μή τις μένῃ ἐν ἐμοί, ἐβλήθη ἔξω ὡς τὸ κλῆμα καὶ ἐξηράνθη· καὶ συνάγουσιν αὐτὰ καὶ εἰς πῦρ βάλλουσι, καὶ καίεται

7 Ἐὰν μείνητε ἐν ἐμοί καὶ τὰ ῥήματά μου ἐν ὑμῖν μείνῃ, ὃ ἐὰν θέλητε αἰτήσεσθε καὶ γενήσεται ὑμῖν.

3. Ανάλυση ανά στίχο

1 Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή, καὶ ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστιν.

Θεολογική ανάλυση

Η φράση «Ἐγώ εἰμί» παραπέμπει στην αποκαλυπτική αυτοπαρουσίαση του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη (Έξ. 3,14). Ο Χριστός φανερώνει τη θεία Του ταυτότητα. Η άμπελος στην Παλαιά Διαθήκη συμβόλιζε τον Ισραήλ (Ησ. 5,1–7). Εδώ ο Χριστός παρουσιάζεται ως η αληθινή εκπλήρωση του Ισραήλ(εκκλησίας) και η νέα ρίζα της σωτηρίας (Beasley-Murray, 1999). Ο Χριστός δεν είναι μία ακόμη πηγή ζωής, αλλά η μόνη αληθινή πηγή. Κάθε άλλη αυτάρκεια είναι ψευδαίσθηση.Ο Πατέρας ως γεωργός δηλώνει τη συνεχή πρόνοια και παιδαγωγία του Θεού.Ο Θεός δεν είναι τιμωρός, αλλά καλλιεργητής.

Πνευματική διάσταση

Η πνευματική ζωή του ανθρώπου δεν είναι αυτονομημένη. Ο πιστός ζει επειδή ανήκει στην άμπελο και στην εκκλησία. Ο Πατέρας εργάζεται αδιάκοπα μέσα στην ιστορία της ζωής μας.

 2 Πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ μὴ φέρον καρπὸν αἴρει αὐτό· καὶ πᾶν τὸ καρπὸν φέρον καθαίρει αὐτό, ἵνα πλείονα καρπὸν φέρῃ.

Θεολογική ανάλυση

Το «κλάδεμα» δηλώνει κάθαρση , παιδαγωγία και φροντίδα, όχι απόρριψη. Η θεία αγάπη δεν είναι παθητική· ενεργεί θεραπευτικά. Η καρποφορία αποτελεί ένδειξη ζώσης σχέσης Θεού και ανθρώπου (Chrysostom, Homilies on John).

Πνευματική διάσταση

Οι δοκιμασίες λειτουργούν ως πνευματικό κλάδεμα. Η Τεσσαρακοστή είναι περίοδος καθάρσεως, ώστε να αυξηθεί ο καρπός της αρετής.

  3 Ἤδη ὑμεῖς καθαροί ἐστε διὰ τὸν λόγον ὃν λελάληκα ὑμῖν

Θεολογική ανάλυση

Ο λόγος του Χριστού καθαρίζει την καρδιά πριν ακόμη εμφανιστεί ο καρπός. Η ακρόαση γίνεται θεραπεία. Η σωτηρία συνδέεται με την αποδοχή και εσωτερίκευση του Θείου Λόγου (Carson, 1991).

Πνευματική διάσταση

Η ακρόαση του Ευαγγελίου δεν είναι απλή πληροφόρηση αλλά εσωτερική θεραπεία.

4 Μείνατε ἐν ἐμοί, κἀγὼ ἐν ὑμῖν· καθὼς τὸ κλῆμα οὐ δύναται καρπὸν φέρειν ἀφ’ ἑαυτοῦ ἐὰν μὴ μένῃ ἐν τῇ ἀμπέλῳ, οὕτως οὐδὲ ὑμεῖς ἐὰν μὴ ἐν ἐμοὶ μένητε.

Θεολογική ανάλυση

Η έννοια του «μένειν» είναι κεντρική στη θεολογία του Ευαγγελιστού Ιωάννου. Δηλώνει μόνιμη, υπαρξιακή κοινωνία του πιστού με τον Χριστό (Schnackenburg, 1982).Η σωτηρία δεν είναι στιγμιαία πράξη, αλλά διαρκής σχέση.

Πνευματική διάσταση

Η σχέση με τον Θεό χρειάζεται σταθερότητα: προσευχή, μυστήρια εντός της εκκλησίας  πνευματική άθληση και αγάπη προς τον πλησίον.

5 Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα· ὁ μένων ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν αὐτῷ, οὗτος φέρει καρπὸν πολύν· ὅτι χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν.

Θεολογική ανάλυση

Η χάρη προηγείται κάθε ανθρώπινης ενέργειας. Η καρποφορία είναι αποτέλεσμα συνεργίας Θεού και ανθρώπου (Augustine, Tractates on John).

Πνευματική διάσταση

Η ταπείνωση ανοίγει τον δρόμο στη Θεία Χάρη. Η αυτάρκεια  και η έπαρση του εγώ αποκόπτει τον άνθρωπο από το Φως του Χριστού και την εκκλησιαστική ζωή.Είναι μία μορφή θανάτου μέσα στη λήθη.

6 Ἐὰν μή τις μένῃ ἐν ἐμοί, ἐβλήθη ἔξω ὡς τὸ κλῆμα καὶ ἐξηράνθη· καὶ συνάγουσιν αὐτὰ καὶ εἰς πῦρ βάλλουσι, καὶ καίεται

Θεολογική ανάλυση

Η φράση αυτή γκρεμίζει τον εγωισμό και θεμελιώνει την ταπείνωση.Η εικόνα της φωτιάς υποδηλώνει την εσχατολογική διάσταση της αποκοπής. Η απομάκρυνση δεν είναι τιμωρία αυθαίρετη αλλά συνέπεια διακοπής σχέσης Θεού και ανθρώπου (Brown, 1966).

Πνευματική διάσταση

Η πνευματική ξηρασία αρχίζει από αμέλεια. Η εγρήγορση είναι αναγκαία για να λάβει ο άνθρωπος τη δρόσο του Αγίου Πνεύματος.

7 Ἐὰν μείνητε ἐν ἐμοί καὶ τὰ ῥήματά μου ἐν ὑμῖν μείνῃ, ὃ ἐὰν θέλητε αἰτήσεσθε καὶ γενήσεται ὑμῖν.

Θεολογική ανάλυση

Η αποτελεσματικότητα της προσευχής προϋποθέτει ένωση με τον Χριστό. Όταν ο λόγος Του μένει μέσα μας, η βούλησή μας εναρμονίζεται με το θέλημά Του (Carson, 1991).

Πνευματική διάσταση

Η αληθινή προσευχή γεννιέται από σχέση αγάπης Θεού και ανθρώπου, όχι από απαίτηση από τον Θεό.

4. Ζωντανό παράδειγμα για τη ζωή μας

Σκεφθείτε έναν άνθρωπο που εργάζεται πολλές ώρες, αγωνίζεται, προσπαθεί να τα προλάβει όλα. Νιώθει κουρασμένος, άδειος, χωρίς χαρά. Αποφασίζει όμως να αφιερώσει καθημερινά δέκα λεπτά σιωπής και προσευχής. Αρχίζει να διαβάζει λίγους στίχους από το Ευαγγέλιο και να τους κρατά μέσα του. Σιγά-σιγά αλλάζει ο τρόπος που αντιμετωπίζει τους άλλους. Δεν αντιδρά τόσο απότομα. Συγχωρεί πιο εύκολα. Η εργασία του γίνεται πιο ειρηνική. Δεν μειώθηκαν οι υποχρεώσεις του· όμως ενώθηκε με την «Άμπελο». Η δύναμη δεν προήλθε από καλύτερη οργάνωση, αλλά από εσωτερική ένωση. Όταν κάποια μέρα παραλείπει την προσευχή, νιώθει πάλι ξηρασία. Τότε καταλαβαίνει βιωματικά τι σημαίνει «χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν». Ο καρπός δεν είναι αποτέλεσμα πίεσης, αλλά κοινωνίας.

5. Σύνδεση με την Α΄ Παρασκευή των Χαιρετισμών

Η Υπεραγία Θεοτόκος αποτελεί το τέλειο πρότυπο «παραμονής» στον Θεό. Η ζωή της ήταν μία πλήρης ένωση με τον Χριστό. Κατά την Τεσσαρακοστή, η Εκκλησία μάς καλεί να γίνουμε ζωντανά κλήματα, ενωμένα με την αληθινή άμπελο της αιωνίου ζωής.

6. Επίλογος

Το χωρίο της αμπέλου δεν είναι απλώς μια ηθική προτροπή αλλά αποκάλυψη σχέσης ζωής. Ο Χριστός δεν ζητά εξωτερική δραστηριότητα αλλά εσωτερική ένωση. Η καρποφορία δεν επιβάλλεται· αναβλύζει φυσικά από τη Θεία Χάρη.

Κατά την περίοδο των Χαιρετισμών, καλούμαστε να παραμείνουμε στην άμπελο, ώστε η ζωή μας να γίνει ευχαριστία και δοξολογία προς τον Τριαδικό Θεό.

7. Ευχές

Είθε ο Χριστός, η Άμπελος η αληθινή,

να μας κρατά ενωμένους μαζί Του.

Είθε ο Πατέρας-Γεωργός να καθαρίζει την καρδιά μας.

Είθε η Παναγία, πρότυπο υπακοής και καρποφορίας,

να μας ενισχύει στον πνευματικό αγώνα της Τεσσαρακοστής.

8.  Βιβλιογραφία  

Augustine. (1994). Tractates on the Gospel of John (J. W. Rettig, Trans.). Catholic University of America Press.

Beasley-Murray, G. R. (1999). John (Word Biblical Commentary). Thomas Nelson.

Brown, R. E. (1966). The Gospel according to John (Vol. 2). Doubleday.

Carson, D. A. (1991). The Gospel according to John. Eerdmans.

Chrysostom, John. (1889). Homilies on the Gospel of John. Nicene and Post-Nicene Fathers, First Series, Vol. 14. Christian Literature Publishing.

Schnackenburg, R. (1982). The Gospel according to St. John (Vol. 3). Crossroad.

-Λόγος Θείου Φωτός