Η Θεολογία της Ιεράς Εικόνος της Παναγίας Υπαπαντής της Καλαμάτας

                   

                                          Φωτό: Messenia Live

Εισαγωγή

Η ετήσια εορτή της Υπαπαντής του Κυρίου  στις 2 Φεβρουαρίου, αποτελεί για την Καλαμάτα και τη Μεσσηνία όχι μόνο μια μεγάλη πανήγυρη, αλλά και ζωντανή μνήμη ταυτότητας, πίστης και ιστορικής συνέχειας. Στο κέντρο αυτής της εμπειρίας βρίσκεται η Ιερά και Θαυματουργός Εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής, πολιούχου και προστάτιδος της πόλης, η οποία εδώ και αιώνες συνοδεύει τον λαό της Καλαμάτας στις χαρές και στις δοκιμασίες του. Το άρθρο αυτό εστιάζει, προς δόξαν Θεού, στη θεολογία της Ιεράς Εικόνος, αξιοποιώντας ιστορικά, αγιογραφικά και συμβολικά στοιχεία που τη συγκροτούν (Καλοκύρης, 1972· Ouspensky & Lossky, 1982). Πρόκειται για μια «σιωπηλή θεολογία», που καλεί τον πιστό σε προσωπική "υπάντηση" με το μυστήριο της Ενανθρωπήσεως.

Ιστορικό και θαυμαστή εύρεση της Ιεράς Εικόνος

Η εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής θεωρείται ιδιαίτερα παλαιά (πιθανολογείται ότι χρονολογείται στον 7ο αιώνα μ.Χ.). Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, βρέθηκε κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, περί το 1770, σε ερείπια παλαιού ναού, έπειτα από όραμα σταβλίτη του Τούρκου πασά, στον οποίο αποκαλύφθηκε το σημείο όπου ήταν θαμμένη. Ιδιαίτερη σημασία αποδόθηκε στο γεγονός ότι το πίσω μέρος της εικόνας βρέθηκε καμένο, ενώ η εμπρόσθια όψη παρέμεινε άθικτη, στοιχείο που ερμηνεύθηκε ως σημείο θείας προστασίας (Βασιλόπουλος, 1998).

Η ανέγερση του Μητροπολιτικού Ναού της Υπαπαντής στο σημείο της εύρεσης (θεμελίωση 1860, εγκαίνια 1873) αποτελεί έμπρακτη μαρτυρία της σύνδεσης της εικόνας με την ιστορική και πνευματική ταυτότητα της Καλαμάτας.

Η Υπαπαντή ως δεσποτική εορτή

Η Υπαπαντή του Κυρίου είναι δεσποτική εορτή και αναφέρεται στη συνάντηση (ὑπάντησις) του Θείου Βρέφους με τον Δίκαιο Συμεών στον Ναό των Ιεροσολύμων, σαράντα ημέρες μετά τη Γέννηση. Η εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής στην Καλαμάτα δεν  εντάσσεται ακριβώς σε αυτόν τον εικονογραφικό τύπο, παρουσιάζοντας ωστόσο μοναδικές αποκλίσεις που ενισχύουν το θεολογικό της βάθος. Η Παναγία δεν απεικονίζεται απλώς ως μητέρα, αλλά ως ενεργό πρόσωπο της Θείας Οικονομίας: προσφέρει, παραδίδει και μεσιτεύει. Ο Χριστός δεν εμφανίζεται ως παθητικό βρέφος, αλλά ως ο ενσαρκωμένος Λόγος που ήδη ενεργεί μέσα από λεπτές χειρονομίες. Σε αντίθεση με την κλασική «Οδηγήτρια», όπου η Θεοτόκος κρατά και υποδεικνύει τον Χριστό, στην εικόνα της Καλαμάτας απεικονίζεται η Παναγία σε κίνηση προσφοράς, καθώς τείνει το Βρέφος την κεφαλή και το σώμα του προς τον Δίκαιο Συμεών (Καλοκύρης, 1972).

Η θεολογία των θείων προσώπων

Η εναλλαγή φωτός και σκιάς στο ασημένιο υποκάμισο ενισχύει τη μετωπικότητα των προσώπων και κατευθύνει το βλέμμα του πιστού προς τα ακάλυπτα μέλη: τα πρόσωπα και τα χέρια. Τα μεγάλα και εκφραστικά μάτια της Παναγίας («Καλά Μάτια») κοιτούν ευθέως τον πιστό, δημιουργώντας αίσθηση προσωπικής επικοινωνίας και προστασίας. Η μετωπικότητα ενισχύεται από το ασημένιο υποκάμισο που αφήνει ακάλυπτα μόνο τα πρόσωπα και τα χέρια, εστιάζοντας όλη την προσοχή σε αυτή την «αμφίδρομη» σχέση.Το φως δεν λειτουργεί φυσιοκρατικά, αλλά θεολογικά, ως αντανάκλαση του ακτίστου φωτός που περιβάλλει τα ιερά πρόσωπα. Η σκιά, αντιστοίχως, δεν δηλώνει απουσία, αλλά μυστήριο, υπογραμμίζοντας τη διάκριση μεταξύ κτιστού και ακτίστου (Lossky, 1991).

Η θεολογία της αφής και ο συμβολισμός των χεριών

Ο Κωνσταντίνος Καλοκύρης αναλύει πώς η μετάβαση από την αυστηρή, απόμακρη βυζαντινή τέχνη προς μια πιο «ανθρωποπαθή» απεικόνιση πραγματοποιείται μέσω λεπτών χειρονομιών, οι οποίες υπογραμμίζουν την πραγματικότητα της Ενανθρωπήσεως. Η κίνηση του Χριστού  - κρατά τον δεξιό αντίχειρα της Παναγίας ανάμεσα στα δύο του χέρια- εντάσσεται σε αυτή τη θεολογία της αφής και δηλώνει την πραγματική πρόσληψη της ανθρώπινης φύσης (Καλοκύρης, 1972· Lossky, 1991).

Ο αντίχειρας, ως δάκτυλο-σύμβολο της δύναμης του Θεού και Πατρός συμβολίζει τη σύλληψη και τη συγκράτηση με την ανθρώπινη συνέργεια . Η Θεοτόκος, ως «Χώρα του Αχωρήτου», προσφέρει τη σάρκα στον Λόγο, ενώ ο Χριστός, περιβάλλοντας τον δεξιό αντίχειρά της με τα δέκα Του δάκτυλα, δηλώνει ότι ο άπειρος Θεός περιορίζεται εκουσίως εντός της ανθρώπινης φύσης. Ο αντίχειρας στον Ορθόδοξο σταυρό συμβολίζει τον πατέρα, ο δείκτης τον Υιό , ο μεσαίος δάκτυλος το Άγιο Πνεύμα, ο παράμεσος τη θεία φύση του Χριστού και ο μικρός δάκτυλος την ανθρώπινη (που είναι κοντός και λίγο κυρτός). Ο αριθμός δέκα, σύμβολο πληρότητας (Δέκα Εντολές), παραπέμπει στη «Δύναμη του Υψίστου» που επισκιάζει την ανθρώπινη ύπαρξη (Λουκ. 1:35· Meyendorff, 1983).

Το αριστερό χέρι της Παναγίας- ο έμψυχος θρόνος

Το αριστερό χέρι της Θεοτόκου λειτουργεί ως «έμψυχος θρόνος», υποβαστάζοντας και παρουσιάζοντας τον Χριστό, χωρίς   διάθεση ιδιοκτησίας. Ο Καλοκύρης παρομοιάζει το χέρι αυτό με τη «χρυσή λαβίδα» που κρατά τον «άνθρακα» ( τον Χριστό) κατά την υμνογραφική παράδοση. Τα πόδια του Χριστού, που αναπαύονται στο χέρι της Μητέρας Του, προεικονίζουν τόσο την Ένωση ουρανού και γης όσο και το μελλοντικό Πάθος, συνδέοντας την Υπαπαντή με τη Σταύρωση και την Αποκαθήλωση (Καλοκύρης, 1972).

Η «Αμφίχειρη» Στάση 

Στην εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής στην Καλαμάτα, παρατηρούμε μια μοναδική ισορροπία. Το αριστερό χέρι στηρίζει τον Χριστό από κάτω, ενώ το δεξί τον τείνει προς τον Συμεών. Ο Καλοκύρης περιγράφει αυτή την κίνηση ως «διακονία του Μυστηρίου»: η Παναγία προσφέρει αυτό που η ίδια με αγάπη περιέθαλψε.Αυτή η «αμφίδρομη κίνηση» είναι που κάνει την Παναγία Υπαπαντή της Καλαμάτας όχι απλώς ένα θρησκευτικό κειμήλιο, αλλά μια ζωντανή απεικόνιση της αγάπης που ενώνει το θείο με το ανθρώπινο.Συμβολίζει την απόλυτη εξάρτηση του Θείου Βρέφους από τη Θεοτόκο τη στιγμή που εισέρχεται στον Ναό, υπογραμμίζοντας ότι ο Θεός έγινε πραγματικός άνθρωπος ("νήπιο").

Τα Πόδια του Χριστού και η Προεικόνιση του Πάθους

 Η τοποθέτηση των μελών του σώματος δεν είναι τυχαία, αλλά όλα υπηρετούν το δόγμα της Ενανθρωπήσεως.Το ένα πόδι του Χριστού ακουμπά πάνω στο αριστερό χέρι της Παναγίας, ενώ το άλλο φαίνεται να βρίσκεται σε ελαφριά κίνηση προς τα χέρια του Συμεών. Αυτό προαναγγέλλει την πορεία προς το Πάθος, όπως σημειώνει ο Καλοκύρης. Τα γυμνά πέλματα του Χριστού δηλώνουν την πραγματική Του ανθρώπινη φύση. Συχνά το ένα πόδι διασταυρώνεται με το άλλο, προεικονίζοντας το Πάθος. Το γεγονός ότι   τα πόδια του Ιησού αναπαύονται στο χέρι της Παναγίας συνδέει την Υπαπαντή με τη Σταύρωση και την Αποκαθήλωση: η Μητέρα που προσφέρει, θα γίνει και Μητέρα που θρηνεί. Στην εικόνα της Καλαμάτας, τα πόδια του Χριστού δεν είναι στατικά. Φαίνονται να «περπατούν» πάνω στην αγκαλιά της Μητέρας Του, κατευθυνόμενα προς τα χέρια του Συμεών.  

Χρώματα και δογματικός συμβολισμός κάτω από το ασημένιο υποκάμισο

Το μπλε του εσωτερικού χιτώνα της Παναγίας συμβολίζει την ανθρώπινη φύση, ενώ το κόκκινο ή πορφυρό μαφόριο δηλώνει τη θεία χάρη, τη βασιλική αξιοπρέπεια και τη θυσία (αν και υπονοείται κάτω από το ασημένιο υποκάμισο). Το γεγονός ότι το κόκκινο καλύπτει το μπλε δηλώνει ότι η ανθρώπινη φύση της Θεοτόκου περιβλήθηκε από τη θεία ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Αντιθέτως, στον Χριστό συναντώνται συχνά χρυσές ή λευκές αποχρώσεις, δηλωτικές του ακτίστου φωτός, ώστε να υπογραμμιστεί ότι είναι ο Θεός που έγινε άνθρωπος (Ouspensky & Lossky, 1982).

Τα τρία αστέρια του μαφορίου

Τα τρία αστέρια στο μέτωπο και στους ώμους της Παναγίας αποτελούν δογματική διακήρυξη της Αειπαρθενίας: προ τόκου, εν τόκω και μετά τόκον. Παράλληλα δηλώνουν τη σχέση της Θεοτόκου με την Αγία Τριάδα: θυγατέρα του Πατρός, μητέρα του Υιού και νύμφη του Αγίου Πνεύματος.  Το αστέρι στο μέτωπο συμβολίζει τον αγιασμό του νου, ενώ τα αστέρια στους ώμους τον αγιασμό των πράξεων και της σωματικής φύσης. Στην εικόνα της Υπαπαντής, το ένα αστέρι στον ώμο συχνά καλύπτεται από το Σώμα του Χριστού, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο Θεός Λόγος «δανείστηκε» τη σάρκα Του από την Παναγία.Ο Λόγος προσέλαβε σάρκα από αυτήν, επισκιάζοντας και αγιάζοντας ολόκληρη την ανθρώπινη φύση (Καλοκύρης, 1972) Στο ασημένιο υποκάμισο της Παναγίας στην Καλαμάτα, αυτά τα αστέρια είναι δουλεμένα με ανάγλυφο ασήμι και πολύτιμους λίθους, καθιστώντας τα «φωτεινά σημεία» που καθοδηγούν το βλέμμα του πιστού.

Το ασημένιο υποκάμισο ως θεολογικό πλαίσιο

Το ασημένιο υποκάμισο του 19ου αιώνα δεν λειτουργεί μόνο ως προστατευτικό κάλυμμα αλλά και ως θεολογικό και αισθητικό πλαίσιο της εικόνας. Αφήνει ακάλυπτα τα πρόσωπα και τα χέρια, δηλαδή τα σημεία της σχέσης, της αφής και της κοινωνίας, ενώ το ασήμι αντανακλά το θείο φως, μετατρέποντας την εικόνα σε «παράθυρο προς την αιωνιότητα».  Τα πρόσωπα και τα χέρια, δημιουργούν μια νοητή γραμμή που οδηγεί το βλέμμα από τη Μητέρα προς το Παιδί και από εκεί στον κόσμο. Η πολυτελής αυτή επένδυση αποτελεί επίσης έκφραση ευγνωμοσύνης (τάμα) των κατοίκων της Καλαμάτας για τη σωτηρία της πόλης από σεισμούς και επιδημίες.

Κροσσωτή ανάγλυφη επένδυση (δεξιά πλευρά)

Στο δεξί μέρος της εικόνας, οι πτυχώσεις του ασημένιου υποκαμίσου σχηματίζουν ένα κροσσωτό, ανάγλυφο μοτίβο, το οποίο δημιουργεί έντονη αίσθηση κίνησης και βάθους. Η τεχνική αυτή δεν είναι απλώς διακοσμητική, αλλά θεολογικά φορτισμένη, καθώς το παιχνίδι φωτός και σκιάς που προκαλεί το ανάγλυφο ασήμι υποδηλώνει τη ζωντανή παρουσία της θείας χάριτος. Η Παναγία δεν παρουσιάζεται ως στατική μορφή, αλλά ως ενεργό, «ζωντανό» πρόσωπο, του οποίου η αφή  με τον Χριστό έχει πραγματική ανθρώπινη και θεία υπόσταση.

 Το μαφόριο ως φορέας ιερότητας και βλέμματος

Το μαφόριο της Παναγίας φέρει ανάγλυφα μοτίβα, τα οποία προσδίδουν αίσθηση βασιλικής αξιοπρέπειας και ιερότητας. Τα μοτίβα αυτά δεν αποσπούν το βλέμμα, αλλά το συγκεντρώνουν, καθιστώντας τη Θεοτόκο κεντρικό άξονα της σύνθεσης. Η πλούσια διακόσμηση λειτουργεί ως οπτική θεολογία, δηλώνοντας ότι η Παναγία είναι η ένδοξη «Πύλη» διά της οποίας εισήλθε ο Θεός στην ιστορία.

Ο άγγελος στο άνω αριστερό μέρος

Στο άνω αριστερό τμήμα της εικόνας εικονίζεται άγγελος, ο οποίος παρακολουθεί με ευλάβεια τη σκηνή της Υπαπαντής. Η παρουσία του λειτουργεί ως μεσολαβητική γέφυρα μεταξύ ουρανού και γης, υπογραμμίζοντας ότι το γεγονός της Υπαπαντής δεν είναι απλώς ιστορικό, αλλά κοσμικό και υπερκόσμιο. Η κατεύθυνση του βλέμματός του οδηγεί τον πιστό προς τα κεντρικά πρόσωπα – την Παναγία και τον Χριστό – ενισχύοντας τη θεολογική εστίαση της εικόνας.

Εικαστική επανάληψη και θεολογική έμφαση

Η επαναληπτικότητα ορισμένων μοτίβων (  πτυχώσεις, ανάγλυφα σχήματα στο υποκάμισο) δεν αποτελεί πλεονασμό, αλλά συνειδητή εικαστική επιλογή. Το μυστήριο της Ενανθρωπήσεως βιώνεται ταυτόχρονα ως κίνηση, φως και σχέση. Η εικαστική αυτή «επανάληψη» λειτουργεί κατηχητικά, επιτρέποντας στον πιστό να εισέλθει βαθύτερα στο μυστήριο που απεικονίζεται μέσα από τη δισδιάστατη μορφή της  πεποικιλμένης εικόνας.

Η Παναγία Υπαπαντή ως πολιούχος

Η εικόνα της Πανγίας Υπαπαντής θεωρείται θαυματουργή και άρρηκτα συνδεδεμένη με τη συλλογική μνήμη και την ταυτότητα της Καλαμάτας. Η λιτάνευσή της δεν αποτελεί απλώς έθιμο, αλλά δημόσια ομολογία πίστης και εμπιστοσύνης στη μεσιτεία της Θεοτόκου, η οποία βιώνεται ως ζωντανή παρουσία στην ιστορία της πόλης (Ware, 1997).

Συμπέρασμα

Η Ιερά Εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής της Καλαμάτας συγκροτεί ένα σύνθετο θεολογικό σύστημα, όπου κάθε λεπτομέρεια – από τη θέση των δακτύλων έως τα χρώματα και τα αστέρια – υπηρετεί το μυστήριο της Ενανθρωπήσεως. Δεν πρόκειται για απλή εικονογραφική αφήγηση, αλλά για ζωντανή θεολογία που καλεί τον πιστό σε προσωπική «υπάντηση» με τον Θεό. Μέσα από τη σιωπηλή της γλώσσα, η εικόνα κηρύττει ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος, ώστε ο άνθρωπος να γίνει μέτοχος της θείας ζωής.

Απολυτίκιο Υπαπαντής του Κυρίου

(Ήχος α’)

Χαῖρε κεχαριτωμένη Θεοτόκε Παρθένε,
ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ Ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεός ἡμῶν,
φωτίζων τοὺς ἐν σκότει.
Εὐφράνθητι καὶ σὺ πρεσβύτα δίκαιε,
δεξάμενος ἐν ἀγκάλαις τὸν ἐλευθερωτὴν τῶν ψυχῶν ἡμῶν,
χαριζόμενον ἡμῖν καὶ τὴν Ἀνάστασιν.

Κοντάκιο Υπαπαντής του Κυρίου

(Ήχος α’)

Ὁ μήτραν παρθενικὴν ἁγιάσας τῷ τόκῳ σου,
καὶ χεῖρας τοῦ Συμεὼν εὐλογήσας ὡς ἔπρεπεν,
προφθάσας καὶ νῦν ἔσωσας ἡμᾶς Χριστὲ ὁ Θεός·
ἀλλ’ εἰρήνευσον ἐν πολέμοις τὸ πολίτευμα,
καὶ κράτυνον βασιλεῖς οὓς ἠγάπησας,
ὁ μόνος φιλάνθρωπος.

Εορταστικές Ευχές προς τους Αναγνώστες

Με την ευκαιρία της μεγάλης εορτής της Υπαπαντής του Κυρίου, ευχόμαστε η Παναγία η Υπαπαντή, πολιούχος και προστάτιδα της Καλαμάτας, να σκεπάζει όλους μας με τη μητρική της αγάπη, να φωτίζει τα βήματά μας με το Φως του Χριστού και να χαρίζει ειρήνη, υγεία και ελπίδα σε κάθε καρδιά.

Χρόνια πολλά, φωτεινά και ευλογημένα σε όλους τους Μεσσήνιους, όπου κι αν βρίσκονται στον κόσμο!

Βιβλιογραφία  

Βασιλόπουλος, Ι. (1998). Η Παναγία Υπαπαντή Καλαμάτας: Ιστορία και παράδοση. Καλαμάτα: Ιερά Μητρόπολις Μεσσηνίας.

Καλοκύρης, Κ. (1972). Η Θεοτόκος εις την εικονογραφίαν της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Π. Πουρνάρα.

Lossky, V. (1991). The Mystical Theology of the Eastern Church. Cambridge: James Clarke.

Meyendorff, J. (1983). Byzantine Theology: Historical Trends and Doctrinal Themes. New York: Fordham University Press.

Ouspensky, L., & Lossky, V. (1982). The Meaning of Icons. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press.

Ware, K. (1997). The Orthodox Way. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press.