Φωτό: Pinterest
1. Εισαγωγή
Η ευαγγελική περικοπή της συναντήσεως του Χριστού με τη Σαμαρείτιδα (Ιω. 4,5-42) αποτελεί ένα από τα βαθύτερα θεολογικά κείμενα της Καινής Διαθήκης. Η Εκκλησία την αναγιγνώσκει κατά την Κυριακή της Σαμαρείτιδος, εν μέσω της αναστάσιμης περιόδου, υπογραμμίζοντας ότι η συνάντηση αυτή είναι εμπειρία φωτισμού και αναγέννησης. Το πλέον συζητημένο σημείο του διαλόγου είναι η αναφορά του Χριστού στους «πέντε άνδρες»:
«Πέντε γαρ άνδρας έσχες, και νυν ον έχεις ουκ έστι σου ανήρ· τούτο αληθές είρηκας» (Ιω. 4,18).
Το χωρίο αυτό έχει προκαλέσει ποικίλες ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Η πατερική παράδοση δεν περιορίζεται σε μία μόνο ανάγνωση, αλλά αναπτύσσει τόσο την κυριολεκτική όσο και την πνευματική διάσταση, χωρίς να αναιρεί τη μία χάριν της άλλης.
2. Το κυριολεκτικό – ιστορικό επίπεδο
Στο άμεσο, ιστορικό επίπεδο, η φράση αναφέρεται σε πραγματικές συζυγικές σχέσεις της γυναίκας. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στις Ομιλίες του εις το Κατά Ιωάννην (Ομιλία ΛΒ΄), δέχεται σαφώς ότι πρόκειται για πραγματικούς άνδρες. Τονίζει όμως ότι ο Χριστός δεν αποκαλύπτει το παρελθόν της για να την εκθέσει, αλλά «ουκ επιτιμών, αλλ’ ελέγχων προς σωτηρίαν». Δηλαδή, ο έλεγχος γίνεται θεραπευτικά και σωτηριολογικά.
Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, στο Υπόμνημά του εις το Κατά Ιωάννην (PG 73), επισημαίνει ότι ο Κύριος αγγίζει την πληγή της με πραότητα, ώστε να την οδηγήσει στη μετάνοια και στην αναγνώριση της θεότητάς Του. Δεν χρησιμοποιεί σκληρό λόγο, ούτε την καταδικάζει· αντιθέτως, της αποκαλύπτει ότι γνωρίζει τα κρυφά της ζωής της, για να της δείξει ότι είναι καρδιογνώστης Θεός.
Είναι αξιοσημείωτο ότι η γυναίκα δεν αντιδρά αμυντικά. Δεν αρνείται, ούτε απομακρύνεται. Αντιθέτως, αναγνωρίζει: «Κύριε, θεωρώ ότι προφήτης ει σύ» (Ιω. 4,19). Η εσωτερική της ωριμότητα φαίνεται ακριβώς από την αποδοχή της αλήθειας.
Η ιστορική ανάγνωση, λοιπόν, δεν μειώνει την Αγία Φωτεινή. Αντιθέτως, φανερώνει το βάθος της μετανοίας και της μεταμορφώσεώς της. Η Εκκλησία δεν αγιοποιεί την αμαρτία, αλλά τη μετάνοια. Όπως παρατηρεί ο Χρυσόστομος, το θαύμα δεν είναι ότι είχε πέντε άνδρες, αλλά ότι από εκείνη την κατάσταση έφθασε να γίνει Ισαπόστολος.
3. Το θεολογικό και πνευματικό επίπεδο
Η πατερική ερμηνευτική, ωστόσο, δεν σταματά στο ιστορικό επίπεδο. Η Αγία Γραφή έχει πολλαπλά βάθη. Ήδη από την αρχαιότητα, η Εκκλησία μιλούσε για «σωματικό» και «πνευματικό» νόημα (βλ. Ωριγένης, Περί Αρχών, αν και με διάκριση έναντι υπερβολικών αλληγοριών).
Στην περίπτωση των «πέντε ανδρών», διακρίνουμε τουλάχιστον τρεις συμβολικές προσεγγίσεις που δεν αναιρούν την ιστορικότητα, αλλά την υπερβαίνουν θεολογικά.
3.1 Πρώτη πνευματική ανάγνωση: οι πέντε αισθήσεις
Ορισμένοι ερμηνευτές της ασκητικής παραδόσεως, ιδίως στο πνεύμα του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού (Κεφάλαια περί αγάπης, PG 90), βλέπουν στους πέντε άνδρες συμβολισμό των πέντε αισθήσεων. Η ψυχή που είναι προσκολλημένη αποκλειστικά στο αισθητό ζει σε διαρκή δίψα. Επιζητεί διαρκώς νέα ερεθίσματα, νέες εμπειρίες, νέες απολαύσεις.
Η Σαμαρείτιδα, πριν τη συνάντηση, αντιπροσωπεύει την ψυχή που αναζητεί πληρότητα σε διαδοχικές «σχέσεις» με το αισθητό. Ο «έκτος» άνδρας, που «ουκ έστι σου ανήρ», δηλώνει την ατελή και προσωρινή ένωση της ψυχής με τα κτιστά. Ο αληθινός Νυμφίος είναι ο Χριστός, ο αληθινός και αιώνιος.
3.2 Δεύτερη πνευματική ανάγνωση: οι πέντε θεότητες της Σαμαρείας
Στο Δ΄ Βασιλειών 17,24-34 περιγράφεται η εγκατάσταση πέντε ξένων λαών στη Σαμάρεια, καθένας από τους οποίους έφερε τη δική του θεότητα. Ορισμένοι Πατέρες και μεταγενέστεροι ερμηνευτές συσχετίζουν τους «πέντε άνδρες» με αυτές τις πέντε ειδωλολατρικές λατρείες.
Κατά την ανάγνωση αυτή, η Σαμαρείτιδα προσωποποιεί τον λαό της Σαμαρείας, που είχε «πέντε άνδρες» – πέντε θεούς. Ο «νυν ων» είναι η συγκεχυμένη και ατελής λατρεία στο όρος Γαριζίν. Ο Χριστός αποκαλύπτεται ως ο μόνος αληθινός Νυμφίος, ο οποίος φέρει την αληθινή λατρεία «εν πνεύματι και αληθεία».
Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας υπαινίσσεται αυτή τη συλλογική διάσταση, βλέποντας στο πρόσωπο της γυναίκας τύπο της Σαμαρείας.
3.3 Τρίτη πνευματική ανάγνωση: οι διαδοχικές αναζητήσεις της ψυχής
Στο πλαίσιο της μυστικής θεολογίας, η ψυχή ενώνεται διαδοχικά με κατώτερα αγαθά: πλούτο, δόξα, ηδονή, γνώση, εξουσία. Καμία από αυτές τις «ενώσεις» δεν προσφέρει αιώνια πληρότητα. Ο Άγιος Αυγουστίνος, στις Εξομολογήσεις του (I,1), γράφει: «Ανήσυχος η καρδία ημών έως ου αναπαύσηται εν Σοι».
Η Σαμαρείτιδα, σε αυτή την ανάγνωση, δεν είναι απλώς μια γυναίκα με πέντε αποτυχημένους γάμους, αλλά η εικόνα κάθε ανθρώπου που δοκιμάζει πέντε, δέκα ή περισσότερους «γάμους» με πράγματα που δεν είναι ο Θεός.
3.4 Η νυμφική διάσταση της περικοπής
Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι η σκηνή εκτυλίσσεται σε πηγάδι. Στην Παλαιά Διαθήκη, οι μεγάλες νυμφικές συναντήσεις (Ισαάκ – Ρεβέκκα, Ιακώβ – Ραχήλ, Μωυσής – Σεπφώρα) λαμβάνουν χώρα σε πηγάδια (Γεν. 24, 29· Έξ. 2). Η ευαγγελική αφήγηση φέρει νυμφικό χαρακτήρα.
Ο Χριστός παρουσιάζεται ως ο Νυμφίος της ψυχής. Ο «έβδομος» – αριθμός πληρότητας – είναι Εκείνος. Οι προηγούμενοι «άνδρες» είναι ατελείς ενώσεις. Η Σαμαρείτιδα εγκαταλείπει την υδρία – σύμβολο της παλαιάς ζωής – και γίνεται ευαγγελίστρια.
3.5 Συμφιλίωση των δύο επιπέδων
Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η πνευματική ερμηνεία δεν καταργεί την ιστορική. Η Ορθόδοξη ερμηνευτική παράδοση διατηρεί την ιστορικότητα του γεγονότος και ταυτόχρονα αναγνωρίζει τη συμβολική του διάσταση.
Ο Χριστός πράγματι αναφέρεται στην προσωπική της ζωή. Αλλά η αναφορά Του αποκτά καθολική σημασία. Το ιστορικό γεγονός γίνεται θεολογικό σύμβολο.
3.6 Η πνευματική ωριμότητα της Σαμαρείτιδος
Είναι αξιοσημείωτο ότι η Σαμαρείτιδα δεν παρουσιάζεται ως ηθικά αδιάφορη ή πνευματικά αδαής. Θέτει θεολογικό ζήτημα περί λατρείας, μιλά για τον Μεσσία και δέχεται την αποκάλυψη με παρρησία.
Ο Χριστός δεν την κατηχεί απλουστευτικά, αλλά συνομιλεί θεολογικά μαζί της. Η υψηλή αυτή συνομιλία φανερώνει ότι η ψυχή της ήταν έτοιμη για φωτισμό.
Τελικά, το κεντρικό μήνυμα δεν είναι οι πέντε άνδρες, αλλά η αποκάλυψη του Χριστού: «Εγώ ειμί, ο λαλών σοι» (Ιω. 4,26). Το φως υπερβαίνει το παρελθόν.
4. Συμπέρασμα
Οι «πέντε άνδρες» είναι ιστορική πραγματικότητα, σύμφωνα με την πατερική παράδοση. Ταυτόχρονα, αποτελούν σύμβολο της διαδοχικής αναζήτησης της ανθρώπινης ψυχής. Η Σαμαρείτιδα δεν στιγματίζεται, αλλά μεταμορφώνεται. Από διψασμένη γίνεται πηγή. Από ελεγχόμενη γίνεται Ισαπόστολος.
5. Βιβλιογραφία
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου