Ο λόγος του Οδυσσέα Ελύτη, " Μέσα στη θλίψη της απέραντης μετριότητας, που μας πνίγει από παντού, παρηγοριέμαι ότι κάπου, σε κάποιο καμαράκι, κάποιοι πεισματάρηδες αγωνίζονται να εξουδετερώσουν τη φθορά" (Συλλογή δοκιμίων Εν Λευκώ, ενότητα Τα μικρά έψιλον) αν και λιτός, ανοίγει ένα πεδίο βαθιάς πνευματικής ερμηνείας. Το απόσπασμα δεν αποτελεί απλώς κοινωνικό σχόλιο για την επικράτηση της μετριότητας· συνιστά μαρτυρία πίστης στη δυνατότητα του ανθρώπου να αντισταθεί στη φθορά. Και η αντίσταση αυτή στη θλίψη της μετριότητας, εάν ιδωθεί υπό το φως της χριστιανικής συνάντησης του ανθρώπου με τον Θεό, δεν είναι πλέον φθορά αλλά θεία υπέρβαση. Η «θλίψη της απέραντης μετριότητας δεν εξαντλείται στη δημιουργική αυτάρκεια του ανθρώπου, αλλά κορυφώνεται ως αγάπη και χαρά, στη συνάντησή του με τον Θεό».
1. Η «θλίψη της απέραντης μετριότητας» ως πνευματική αποξένωση
Η «θλίψη» που περιγράφει ο ποιητής δεν είναι απλώς κοινωνική απογοήτευση. Είναι υπαρξιακή κατάσταση. Η «απέραντη μετριότητα» που «μας πνίγει από παντού» υποδηλώνει έναν κόσμο όπου το μέτρο έχει χαθεί, όπου η ποιότητα υποχωρεί μπροστά στην ευκολία και όπου ο άνθρωπος αποκόπτεται από το βάθος της ύπαρξής του.
Από χριστιανική σκοπιά, αυτή η μετριότητα δεν είναι απλώς αισθητική ή πολιτισμική παρακμή· είναι συνέπεια της απομάκρυνσης από την Πηγή της ζωής. Η θλίψη γεννάται όταν ο άνθρωπος απολυτοποιεί το εγώ του και επιχειρεί να θεμελιώσει την ύπαρξή του αποκλειστικά στα δικά του μέσα. Η αποκοπή από τον Θεό οδηγεί αναπόφευκτα στη φθορά, διότι ο άνθρωπος, ως κτιστό ον, δεν μπορεί μόνος του να υπερβεί τα όριά του.
Η θλίψη, λοιπόν, δεν είναι απλώς συναισθηματική αντίδραση σε έναν κατώτερο πολιτισμό. Είναι η εσωτερική αίσθηση του κενού που προκύπτει όταν ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη συναντήσει τον Θεό «εντός του».
2. Η παρηγοριά ως μυστική γνώση της Θείας Χάριτος
Ο Ελύτης λέει: «παρηγοριέμαι». Η παρηγοριά αυτή δεν προέρχεται από στατιστικά στοιχεία ή κοινωνικές επιτυχίες. Έρχεται από τη βεβαιότητα ότι «κάπου» υπάρχουν άνθρωποι που αντιστέκονται στη φθορά. Το «κάπου» έχει χαρακτήρα σχεδόν μυστικό· δεν είναι ορατό στο πλήθος.
Εάν δούμε αυτή τη σκέψη μέσα από το πρίσμα της χριστιανικής εμπειρίας, η παρηγοριά δεν είναι ψυχολογικό τέχνασμα. Είναι καρπός ελπίδας. Και η ελπίδα, στη χριστιανική παράδοση, δεν είναι αόριστη αισιοδοξία· είναι βεβαιότητα ότι η χάρη του Θεού ενεργεί ακόμη και όταν ο κόσμος φαίνεται βυθισμένος στη μετριότητα.
Η θλίψη παύει να είναι απόλυτη όταν ο άνθρωπος βιώνει την παρουσία του Θεού. Η συνάντηση αυτή δεν καταργεί τις δυσκολίες, αλλά μεταμορφώνει την εσωτερική στάση. Εκεί όπου υπάρχει κοινωνία με τον Θεό, η μετριότητα δεν έχει την τελευταία λέξη.
3. Το «καμαράκι» ως τόπος προσευχής και άσκησης
Ιδιαίτερη σημασία έχει το «καμαράκι». Ο ποιητής δεν μιλά για μεγάλα ιδρύματα ή θορυβώδεις επαναστάσεις. Μιλά για έναν μικρό, ταπεινό χώρο. Στο επίπεδο της χριστιανικής παράδοσης, το καμαράκι παραπέμπει άμεσα στον χώρο της προσευχής, στον κρυφό τόπο της καρδιάς, στο κελί του μοναχού.
Στα μικρά κελιά των αφανών μοναχών, μακριά από τη δημοσιότητα, διεξάγεται ένας αγώνας βαθύτερος από κάθε εξωτερική σύγκρουση: ο αγώνας κατά της φθοράς της ψυχής. Εκεί ο άνθρωπος δεν στηρίζεται μόνο στη δική του δύναμη· ανοίγεται στη Θεία Χάρη. Η αντίσταση δεν είναι ατομική αυτοθέωση, αλλά ταπείνωση και εμπιστοσύνη στον Θεό.
Το καμαράκι, λοιπόν, γίνεται σύμβολο της εσωτερικής ζωής. Εκεί όπου ο άνθρωπος αγαπά τον Θεό «εν κρυπτώ», εκεί θεμελιώνεται η αληθινή αντίσταση στη φθορά.
4. Οι «πεισματάρηδες» ως φορείς πίστης, ελπίδας και αγάπης
Η λέξη «πεισματάρηδες» αποκτά νέο βάθος όταν ιδωθεί θεολογικά. Δεν πρόκειται απλώς για ανθρώπους με ισχυρή θέληση. Είναι εκείνοι που, παρά το ρεύμα των καιρών, επιμένουν στην πίστη, στην ελπίδα και στην αγάπη.
Χωρίς αγάπη, ακόμη και η δημιουργία μπορεί να καταλήξει σε αυτάρεσκη προβολή του εγώ. Με αγάπη, όμως, η δημιουργία γίνεται προσφορά. Ο ποιητής, ο μοναχός, ο δάσκαλος, ο ερευνητής, όλοι όσοι εργάζονται «εν κρυπτώ», δεν επιδιώκουν αυτοδικαίωση. Αγωνίζονται να διατηρήσουν ζωντανό το Θείο Φως.
5. Η φθορά και η υπέρβασή της
Η «φθορά» στο απόσπασμα του Ελύτη μπορεί να ιδωθεί ως ο χρόνος που καταστρέφει, αλλά και ως η πνευματική διάβρωση που αλλοιώνει την ανθρώπινη υπόσταση. Στη χριστιανική θεώρηση, η φθορά συνδέεται με τη θνητότητα και την πτώση του ανθρώπου. Ο άνθρωπος μόνος του δεν μπορεί να την εξουδετερώσει οριστικά.
Εδώ βρίσκεται ένα κρίσιμο σημείο: εάν η αντίσταση στη φθορά βασιστεί αποκλειστικά στη δύναμη του ανθρώπου, θα παραμείνει μερική. Η τέχνη μπορεί να καθυστερήσει τη λήθη, η σκέψη μπορεί να υψώσει αναχώματα, αλλά η οριστική υπέρβαση της φθοράς είναι γεγονός αναστάσιμο. Είναι καρπός θείας κοινωνίας.
Η δημιουργία, λοιπόν, αποκτά πλήρες νόημα όταν εντάσσεται σε αυτή τη σχέση. Όταν ο άνθρωπος δημιουργεί όχι για να δοξαστεί, αλλά για να δοξάσει. Όταν η πράξη του γίνεται ευχαριστία.
6. Η εσωτερική μεταμόρφωση ως κατάργηση της θλίψης
Η αρχική θλίψη μεταμορφώνεται. Δεν εξαφανίζεται ο κόσμος της μετριότητας· αλλά ο άνθρωπος που έχει συναντήσει τον Θεό δεν πνίγεται πλέον. Η παρουσία του Θεού εντός του μεταβάλλει την οπτική του. Η θλίψη παύει να είναι απόγνωση και γίνεται συμπόνοια.
Η χριστιανική εμπειρία δεν αρνείται τη σκοτεινότητα της εποχής· την φωτίζει. Ο άνθρωπος που αγαπά τον Θεό και τον πλησίον δεν αδιαφορεί για τη μετριότητα· εργάζεται σιωπηλά για να την υπερβεί.
7. Η σιωπηλή επανάσταση των αφανών
Στα «μικρά καμαράκια» – των μοναχών, των ποιητών, των απλών ανθρώπων της καθημερινότητας – συντελείται μια σιωπηλή επανάσταση. Δεν έχει συνθήματα ούτε θορυβώδη διακηρύγματα. Έχει προσευχή, εργασία, συνέπεια, αγάπη.
Αυτή η επανάσταση δεν ανατρέπει εξουσίες· μεταμορφώνει καρδιές. Και η μεταμόρφωση της καρδιάς είναι η ριζικότερη μορφή αντίστασης στη φθορά.
8. Συμπέρασμα
Ο λόγος του Οδυσσέα Ελύτη αποκτά βαθύτερη διάσταση όταν ιδωθεί υπό το φως της χριστιανικής προοπτικής. Η «απέραντη μετριότητα» δεν είναι απλώς κοινωνικό πρόβλημα· είναι πνευματική ασθένεια. Η θλίψη δεν αίρεται με ανθρώπινη αυτάρκεια, αλλά με τη συνάντηση του ανθρώπου με τον Θεό.
Οι «πεισματάρηδες» που αγωνίζονται στα «καμαράκια» τους δεν είναι απλώς επίμονοι δημιουργοί. Είναι φορείς πίστης, ελπίδας και αγάπης. Η αληθινή εξουδετέρωση της φθοράς δεν επιτυγχάνεται με τη δύναμη του εγώ, αλλά με τη χάρη που ενεργεί μέσα από την ταπείνωση και την αγάπη.
Έτσι, η ποίηση του Ελύτη δεν μένει σε μια αισθητική αντίσταση· ανοίγει τον δρόμο προς μια πνευματική υπέρβαση. Και εκεί, όπου ο άνθρωπος αγαπά τον Θεό και τον πλησίον, η φθορά δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Εκεί αρχίζει η αληθινή νίκη.
Θερμές ευχαριστίες στην κα Βάσω Φ. Ηλιοπούλου, αγιογράφο, που μας πρότεινε το θέμα αυτής της ανάρτησης.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου