Τα τεχνάσματα των πειρασμών

        

 

1. Εισαγωγή

Η πνευματική ζωή, κατά την ορθόδοξη πατερική παράδοση, δεν αποτελεί μια απλή ηθική προσπάθεια βελτίωσης, αλλά δυναμική πορεία κοινωνίας με τον Θεό μέσα από αγώνα, διάκριση και ταπείνωση. Οι Άγιοι Πατέρες μιλούν για έναν «αόρατο πόλεμο» που διεξάγεται κυρίως στο εσωτερικό της καρδιάς, στον χώρο των λογισμών. Εκεί ο άνθρωπος καλείται να διακρίνει τι προέρχεται από τη χάρη του Θεού και τι από την πλάνη του πειρασμού.

Ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης υπογραμμίζει ότι το άγχος αποτελεί ένδειξη ότι ο άνθρωπος δεν κινείται στον χώρο της Θείας Χάριτος. Ο Θεός δεν πιέζει ούτε καταδυναστεύει· ενεργεί με ειρήνη και ελευθερία. Αντίθετα, ο πειρασμός συχνά δεν πηγαίνει κόντρα, αλλά σπρώχνει τον άνθρωπο στην υπερβολή, ώστε να τον εξαντλήσει και τελικά να τον οδηγήσει σε σύγχυση ή απογοήτευση.

2. Η μέθοδος της υπερβολής και της εκτροπής

Ένα βασικό τέχνασμα των πειρασμών είναι η υπερβολή. Ο διάβολος δεν αποτρέπει πάντοτε το καλό· συχνά το διαστρέφει. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος αναφέρει ότι τα άκρα δεν προέρχονται από τον Θεό (Ιωάννης της Κλίμακος, 1998). Η αρετή βρίσκεται στη μεσότητα και στη διάκριση. Όταν ο άνθρωπος, από ζήλο, επιχειρεί περισσότερα από όσα αντέχει, δημιουργείται ένταση και εσωτερική πίεση.

Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος επισημαίνει ότι η άσκηση χωρίς μέτρο οδηγεί σε σύγχυση και σκληρότητα καρδιάς (Ισαάκ ο Σύρος, 1996). Ο ζήλος χωρίς ταπείνωση μπορεί να μετατραπεί σε εγωκεντρική επιβολή. Έτσι, ακόμη και η προσευχή ή η νηστεία μπορούν να γίνουν αφορμή πνευματικής πτώσεως, όταν δεν συνοδεύονται από διάκριση.

3. Η τεχνική της απόγνωσης

Μετά την υπερβολή ακολουθεί συχνά η απογοήτευση. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος διδάσκει ότι τίποτε δεν ευχαριστεί τόσο τον διάβολο όσο η απελπισία (Ιωάννης Χρυσόστομος, 2003). Η πτώση δεν είναι το τέλος· η απόγνωση είναι η πραγματική παγίδα.

Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος διακρίνει τη σωτήρια λύπη από την καταστροφική απελπισία. Η πρώτη οδηγεί σε μετάνοια, η δεύτερη σε παράλυση της ψυχής (Ισαάκ ο Σύρος, 1996). Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής εξηγεί ότι ο πειρασμός πρώτα σπρώχνει στην πτώση και έπειτα υπερβάλλει την ενοχή, ώστε να διακόψει την ελπίδα (Μάξιμος Ομολογητής, 2002). Η θεραπεία είναι η εμπιστοσύνη στο άπειρο έλεος του Θεού.

4. Η αλλοίωση της εικόνας του Θεού

Ένα ακόμη λεπτό τέχνασμα είναι η παραμόρφωση της εικόνας του Θεού. Ο πειρασμός παρουσιάζει τον Θεό ως αυστηρό δικαστή, προκαλώντας φόβο και εσωτερική πίεση. Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος περιγράφει την εμπειρία του Θεού ως φως και χαρά (Συμεών ο Νέος Θεολόγος, 2001). Η αυθεντική σχέση με τον Θεό γεννά ελευθερία, όχι δουλικό φόβο.

Ο Άγιος Αντώνιος ο Μέγας διδάσκει ότι οι δαίμονες πολεμούν με λογισμούς και φαντασίες για να ταράξουν τον νου (Αποφθέγματα Πατέρων, 1997). Όταν η εικόνα του Θεού αλλοιώνεται, η πνευματική ζωή μετατρέπεται σε ψυχολογικό βάρος. Η αποκατάσταση έρχεται με τη μνήμη της θείας φιλανθρωπίας.

5. Η διάκριση ως αντίδοτο

Οι Πατέρες ονομάζουν τη διάκριση μητέρα των αρετών. Ο Άγιος Κασσιανός ο Ρωμαίος επισημαίνει ότι χωρίς διάκριση ακόμη και η νηστεία μπορεί να αποβεί επιζήμια (Κασσιανός, 2005). Η διάκριση δεν είναι απλή λογική κρίση αλλά καρπός ταπείνωσης και εμπειρίας.

Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος χαρακτηρίζει τη διάκριση ως φως που καθοδηγεί τον άνθρωπο στην αλήθεια (Ιωάννης της Κλίμακος, 1998). Με αυτήν ο πιστός αναγνωρίζει αν ένας λογισμός φέρει ειρήνη ή ταραχή. Η υπακοή και η φανέρωση των λογισμών αποτελούν βασικά μέσα καλλιέργειας της θείας διάκρισης.

6. Τι πρέπει να κάνει ο άνθρωπος

α) Να διαφυλάσσει την ειρήνη

Η εσωτερική ειρήνη αποτελεί βασικό κριτήριο της παρουσίας της Θείας Χάριτος. Οι Πατέρες τονίζουν ότι ο Θεός ενεργεί «εν πραότητι και γαλήνη». Ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ διδάσκει ότι ο σκοπός της πνευματικής ζωής είναι η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος, το οποίο χαρίζει ειρήνη (Σεραφείμ του Σαρώφ, 1999). Όταν ο άνθρωπος βιώνει ταραχή, νευρικότητα ή εσωτερική πίεση, οφείλει να εξετάζει την προέλευση των λογισμών του. Η ειρήνη δεν είναι απλή ψυχολογική ηρεμία, αλλά καρπός εμπιστοσύνης στη θεία πρόνοια. Όπως επισημαίνει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, «η ειρήνη της καρδίας είναι σημείον της θείας επισκέψεως» (Ασκητικοί Λόγοι, Λόγος 34).

β) Να αποφεύγει τα άκρα

Η υπερβολή, ακόμη και σε έργα φαινομενικά αγαθά, οδηγεί συχνά σε πνευματική εκτροπή. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος αναφέρει ότι τα άκρα αποτελούν παγίδα του εχθρού (Κλίμαξ, Λόγος 26). Η αρετή δεν μετριέται με ποσοτικά κριτήρια αλλά με ποιότητα καρδιάς. Όταν ο άνθρωπος επιβάλλει στον εαυτό του ασκήσεις πέρα από τις δυνάμεις του, προκαλεί εξάντληση και τελικά απογοήτευση. Η μεσότητα διασφαλίζει σταθερότητα και διάρκεια στον αγώνα. Ο Άγιος Κασσιανός ο Ρωμαίος τονίζει ότι η διάκριση προφυλάσσει από την υπερβολή και διατηρεί την ισορροπία (Συνομιλίες, Β΄, 2).

γ) Να καλλιεργεί την ταπείνωση

Η ταπείνωση αποτελεί το ασφαλέστερο όπλο κατά των πειρασμών. Ο διάβολος τρέφεται από την αυτοπεποίθηση και την αυτάρκεια· αντίθετα, η ταπείνωση απογυμνώνει τη δύναμή του. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επισημαίνει ότι η ταπείνωση είναι «ρίζα και θεμέλιον των αγαθών» (Ιωάννης Χρυσόστομος, 2003). Ο ταπεινός άνθρωπος δεν απογοητεύεται εύκολα, διότι δεν στηρίζεται στις προσωπικές του επιδόσεις αλλά στο έλεος του Θεού. Όταν σφάλει, μετανοεί χωρίς να καταρρέει. Η ταπείνωση γεννά ελπίδα και ρεαλισμό.

δ) Να εμπιστεύεται την αγάπη του Θεού

Η εμπιστοσύνη στην αγαθότητα του Θεού θεραπεύει τη ρίζα της απελπισίας. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής υπογραμμίζει ότι η αγάπη είναι το κέντρο της θείας οικονομίας (Κεφάλαια περί αγάπης, Α΄, 1). Όταν ο άνθρωπος πιστεύει ότι ο Θεός είναι Πατέρας και όχι τύραννος, παύει να βιώνει τον αγώνα ως καταναγκασμό. Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος περιγράφει τη σχέση με τον Θεό ως εμπειρία υιοθεσίας και φωτισμού (Κατηχήσεις, Λόγος Α΄). Η θεολογική αυτή βεβαιότητα μεταμορφώνει την πνευματική προσπάθεια σε χαρούμενη προσφορά.

ε) Να επιμένει στη χαρά 

Η πνευματική ζωή δεν είναι σκοτεινή αυστηρότητα αλλά πορεία φωτός και ελευθερίας. Ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης τόνιζε ότι ο Χριστός δεν θέλει πιεσμένους και αγχωμένους ανθρώπους αλλά ελεύθερες ψυχές που Τον αγαπούν. Ας σκεφθούμε έναν νέο που αποφασίζει να αυξήσει υπερβολικά τον κανόνα προσευχής του. Στην αρχή αισθάνεται ενθουσιασμό, αλλά σύντομα εξαντλείται, γίνεται ευέξαπτος και χάνει την ειρήνη του. Όταν, με τη συμβουλή πνευματικού, προσαρμόζει τον αγώνα του στις πραγματικές του δυνάμεις, βιώνει σταθερότητα και χαρά.  Το παράδειγμα αυτό αντανακλά την πατερική σοφία: «Πάντα εν μέτρω άριστα» (Ιωάννης της Κλίμακος, Κλίμαξ, Λόγος 4). Ο Θεός εργάζεται στην καρδιά με πραότητα. Όπου υπάρχει καταναγκασμός, χρειάζεται επανεξέταση.Η χάρη του Θεού οικοδομεί σταδιακά και όχι με πίεση· όπου υπάρχει αληθινή χαρά, εκεί ενεργεί το Πνεύμα του Θεού.

 Ο άνθρωπος καλείται να πορεύεται με μέτρο, ειρήνη και εμπιστοσύνη. Η πνευματική ζωή δεν είναι αγώνας επίδοσης αλλά σχέση αγάπης. Ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης έλεγε ότι «ο Θεός θέλει αρχοντική ψυχή, όχι μίζερη πίεση».

7. Συμπεράσματα

Τα τεχνάσματα των πειρασμών είναι λεπτά και συχνά μεταμφιεσμένα σε καλό. Η υπερβολή, η απόγνωση, η αλλοίωση της εικόνας του Θεού και η έλλειψη διάκρισης αποτελούν βασικές μορφές πνευματικής πλάνης. Η πατερική παράδοση προσφέρει θεραπεία μέσα από την ειρήνη, το μέτρο, την ταπείνωση και την εμπιστοσύνη στην αγάπη του Θεού. Εκεί όπου υπάρχει ειρήνη, εκεί ενεργεί η χάρη.

8. Βιβλιογραφία  

Αντώνιος ο Μέγας. (1997). Αποφθέγματα Πατέρων. Αθήνα: Το Περιβόλι της Παναγίας.

Εφραίμ ο Σύρος. (2000). Λόγοι Ασκητικοί. Θεσσαλονίκη: Ορθόδοξος Κυψέλη.

Ιωάννης της Κλίμακος. (1998). Κλίμαξ. Αθήνα: Αστήρ.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος. (2003). Ομιλίες περί μετανοίας. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

Ισαάκ ο Σύρος. (1996). Ασκητικοί Λόγοι. Αθήνα: Ετοιμασία.

Κασσιανός ο Ρωμαίος. (2005). Συνομιλίες. Αθήνα: Πατερικαί Εκδόσεις Γρηγόριος ο Παλαμάς.

Μάξιμος ο Ομολογητής. (2002). Κεφάλαια περί αγάπης. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

Παΐσιος ο Αγιορείτης. (2015). Όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, 1924–1994: Μαρτυρίες προσκυνητών (Τόμ. Α΄). Καππαδοκία: Εκδόσεις Αγιοτόκος.

Σεραφείμ του Σαρώφ. (1999). Πνευματικές Διδαχές. Αθήνα: Ορθόδοξος Τύπος.

Συμεών ο Νέος Θεολόγος. (2001). Κατηχήσεις. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

 -Λόγος Θείου Φωτός