Εισαγωγή
Η μορφή του Αγίου Φωτίου του Μεγάλου δεσπόζει όχι μόνο στην εκκλησιαστική ιστορία του 9ου αιώνα, αλλά και στη συνολική πνευματική πορεία του Βυζαντίου. Πρόκειται για μία προσωπικότητα σπάνιας συνθέσεως, όπου η βαθεία ορθόδοξη πίστη συμπορεύεται αρμονικά με την κλασική παιδεία, τη φιλοσοφική οξύνοια και την κριτική σκέψη. Ο Άγιος Φώτιος δεν υπήρξε απλώς ένας Πατριάρχης σε ταραγμένους καιρούς· υπήρξε θεματοφύλακας της εκκλησιαστικής παραδόσεως, διδάσκαλος του Γένους και κορυφαίος εκπρόσωπος ενός χριστιανικού ανθρωπισμού, ο οποίος παραμένει επίκαιρος μέχρι σήμερα.
Η εποχή του χαρακτηριζόταν από έντονες πολιτικές μεταβολές, δογματικές αντιπαραθέσεις και πνευματική αναγέννηση. Μέσα σε αυτό το σύνθετο πλαίσιο, ο Μέγας Φώτιος ανέδειξε το πρότυπο του ολοκληρωμένου ανθρώπου: του ανθρώπου που συνδυάζει τη γνώση με την αρετή, τη λογική με την ταπείνωση και την πίστη με την πράξη.
Ιστορικό και Πνευματικό Πλαίσιο του 9ου Αιώνα
Ο 9ος αιώνας υπήρξε περίοδος μεταβατική και καθοριστική για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η Εικονομαχία είχε αφήσει βαθιά τραύματα στην Εκκλησία και στην κοινωνία, ενώ η ανάγκη για θεολογική αποκατάσταση και πνευματική σταθερότητα ήταν επιτακτική. Παράλληλα, παρατηρείται μία αναγέννηση των γραμμάτων και των επιστημών, γνωστή ως «Μακεδονική Αναγέννηση», μέσα στην οποία η κλασική ελληνική παιδεία επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο Μέγας Φώτιος αναδείχθηκε ως ο κατεξοχήν εκφραστής της συνθέσεως ελληνισμού και χριστιανισμού. Η δράση του δεν περιορίστηκε στα στενά εκκλησιαστικά όρια, αλλά επηρέασε την πολιτική, την παιδεία και τις διεθνείς σχέσεις του Βυζαντίου.
Καταγωγή και Μόρφωση
Ο Φώτιος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη περί το 820 μ.Χ. από αριστοκρατική και ευσεβή οικογένεια, η οποία υπέστη διώξεις κατά την περίοδο της Εικονομαχίας. Το οικογενειακό αυτό περιβάλλον συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του, εμφυσώντας του βαθιά πίστη και αγάπη προς την Ορθοδοξία.
Η μόρφωσή του υπήρξε εξαιρετική. Διδάχθηκε γραμματική, ρητορική, φιλοσοφία, μαθηματικά, ιατρική και θεολογία, αποκτώντας μία εγκυκλοπαιδική παιδεία σπάνια για την εποχή του. Η πολυμάθειά του και η κριτική του ικανότητα του χάρισαν τον τίτλο «Άγιος των Γραμμάτων», καθώς θεωρήθηκε υπόδειγμα λογίου που ενώνει την κοσμική γνώση με τη χριστιανική σοφία.
Η Άνοδος στον Πατριαρχικό Θρόνο
Πριν την ανάδειξή του σε Πατριάρχη, ο Μέγας Φώτιος υπηρέτησε σε υψηλά πολιτικά αξιώματα, μεταξύ των οποίων και αυτό του Πρωτοασηκρήτη(επικεφαλής της αυτοκρατορικής γραμματείας). Το 858 μ.Χ., μετά την απομάκρυνση του Πατριάρχη Ιγνατίου, εξελέγη Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, αν και ήταν λαϊκός. Μέσα σε έξι ημέρες έλαβε όλους τους βαθμούς της ιεροσύνης, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις.
Η εκλογή του Φωτίου δεν υπήρξε απλώς εκκλησιαστικό γεγονός, αλλά και πολιτικό, καθώς συνδέθηκε με τις ισορροπίες εξουσίας στο Βυζάντιο και με τις σχέσεις Ανατολής και Δύσεως.
Η Προσφορά και οι Αγώνες του
Ο Μέγας Φώτιος υπήρξε πρωτεργάτης σε δύο καθοριστικά γεγονότα της εκκλησιαστικής ιστορίας:
α) Εκχριστιανισμός των Σλάβων
Με διορατικότητα και ιεραποστολικό ζήλο, ο Άγιος Φώτιος οργάνωσε την αποστολή των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου προς τους Σλάβους. Το έργο αυτό δεν περιορίστηκε στη διάδοση της χριστιανικής πίστεως, αλλά συνέβαλε στη μετάδοση του ελληνικού πολιτισμού και στη δημιουργία γραπτής γλώσσας για τους σλαβικούς λαούς. Πρόκειται για μία πράξη με μακροχρόνιες πολιτισμικές και πνευματικές συνέπειες.
β) Αντιπαράθεση με τη Ρώμη
Ο Μέγας Φώτιος υπερασπίστηκε σθεναρά την Ορθόδοξη πίστη απέναντι στις αξιώσεις του Πάπα για το πρωτείο εξουσίας και καταδίκασε την προσθήκη του Filioque στο Σύμβολο της Πίστεως. Η στάση του αυτή οδήγησε στο λεγόμενο «Φωτιανό Σχίσμα» (867 μ.Χ.), το οποίο ανέδειξε τις βαθιές θεολογικές και εκκλησιολογικές διαφορές μεταξύ Ανατολής και Δύσεως.
Το Συγγραφικό Έργο – Η Μυριόβιβλος
Το κορυφαίο έργο του Μέγα Φωτίου, η «Μυριόβιβλος» ή «Βιβλιοθήκη», αποτελεί μοναδικό μνημείο της παγκόσμιας γραμματείας. Περιλαμβάνει περιλήψεις, κριτικές και σχόλια σε περισσότερα από 280 έργα αρχαίων και χριστιανών συγγραφέων, πολλά από τα οποία έχουν χαθεί. Μέσα από αυτό το έργο, ο Φώτιος αναδεικνύεται ως πρόδρομος της φιλολογικής κριτικής και του βυζαντινού ανθρωπισμού.
Η Σχέση Πίστης και Γνώσης
Για τον Άγιο Φώτιο, η πίστη και η επιστήμη δεν αποτελούν διαφορετικά μεγέθη. Αντιθέτως, θεωρούσε ότι η αλήθεια είναι μία και ότι η επιστημονική γνώση, όταν είναι ορθή, δεν αντιφάσκει με τη θεία αποκάλυψη. Η λογική, κατά τον Μέγα Φώτιο, αποτελεί δώρο του Θεού προς τον άνθρωπο και εργαλείο προσεγγίσεως της αλήθειας.
Τόνιζε ότι η αμάθεια οδηγεί στη δεισιδαιμονία, ενώ η γνώση χωρίς αρετή μετατρέπεται σε πανουργία. Η ισορροπία αυτή αποτελεί κεντρικό άξονα της ανθρωπολογικής του σκέψεως.
Η Παιδαγωγική του Αγίου Φωτίου
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο Μέγας Φώτιος στην ανατροφή των νέων. Υποστήριζε ότι η παιδεία δεν πρέπει να περιορίζεται στη συσσώρευση γνώσεων, αλλά να στοχεύει στη διαμόρφωση ήθους και χαρακτήρα. Προέτρεπε τους νέους να μελετούν τους αρχαίους Έλληνες κλασικούς, θεωρώντας ότι η κλασική παιδεία προετοιμάζει την ψυχή για την κατανόηση των θεολογικών αληθειών.
Τα Αποφθέγματα και η Πνευματική του Σοφία
Τα αποφθέγματα και οι σύντομες ρήσεις του Αγίου Φωτίου του Μεγάλου δεν αποτελούν απλώς φιλολογικά σχήματα ή ηθικολογικές νουθεσίες. Είναι συμπυκνωμένες εκφράσεις μιας βαθιάς ανθρωπολογικής και θεολογικής εμπειρίας, καρπός παιδείας, ποιμαντικής ευθύνης και προσωπικών δοκιμασιών. Μέσα από αυτά, ο Άγιος Φώτιος αποκαλύπτει τη θεώρησή του για την εξουσία, τις ανθρώπινες σχέσεις, τη γνώση και τον πνευματικό αγώνα.
Ηγεσία και ήθος
«Ἄρχων οὐχ ὁ τὴν ἀρχὴν λαβών, ἀλλ’ ὁ τὴν ἀρχὴν κοσμῶν».
Η φράση αυτή συνοψίζει την πολιτική και εκκλησιαστική φιλοσοφία του Αγίου Φωτίου. Η εξουσία, κατά τον Άγιο, δεν νομιμοποιείται απλώς από τη θεσμική ανάθεση, αλλά από το ήθος εκείνου που την ασκεί. Ο άρχοντας οφείλει να «κοσμεί» την αρχή, δηλαδή να την στολίζει με δικαιοσύνη, φιλανθρωπία και ταπείνωση. Πρόκειται για μία αντίληψη που αντιστρατεύεται κάθε αυταρχισμό και παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη, τόσο στην πολιτική όσο και στην εκκλησιαστική διοίκηση.
«Φιλανθρωπία καὶ ἐπιείκεια μᾶλλον τῶν ἀρχομένων τὴν εὔνοιαν ἐφελκύεται».
Ο Άγιος Φώτιος τονίζει ότι η πραγματική συνοχή μιας κοινωνίας δεν οικοδομείται στον φόβο, αλλά στην εμπιστοσύνη. Η φιλανθρωπία και η επιείκεια δεν αποτελούν αδυναμία της εξουσίας, αλλά πηγή σταθερότητας και ειρήνης. Η θέση αυτή εντάσσεται στη χριστιανική θεώρηση της εξουσίας ως διακονίας και όχι ως αυτοσκοπού.
Φιλία και ανθρώπινες σχέσεις
«Φίλος ἐστὶ φύλαξ βίου».
Η φιλία, κατά τον Άγιο Φώτιο, αποτελεί θεμελιώδη συνιστώσα της ανθρώπινης ζωής. Ο αληθινός φίλος δεν είναι απλώς συνοδοιπόρος στις ευχάριστες στιγμές, αλλά φύλακας και προστάτης της ζωής και της ψυχής. Η ρήση αυτή αποκαλύπτει τη βαθιά εκτίμηση του Αγίου προς την ανθρώπινη σχέση που θεμελιώνεται στην αλήθεια και την αρετή.
«Μηδένα ἐχθρὸν ποιοῦ, μηδὲ τὸν χείριστον».
Με τη ρήση αυτή, ο Άγιος Φώτιος υπερβαίνει τη φυσική ανθρώπινη τάση προς την αντιπαλότητα και προσεγγίζει το ευαγγελικό ήθος της αγάπης προς τους εχθρούς. Η έχθρα, όπως υπονοεί, δεν βλάπτει μόνο τον αποδέκτη της, αλλά πρωτίστως εκείνον που τη διατηρεί στην καρδιά του.
Γνώση, πίστη και αρετή
«Πίστις ἄνευ ἔργων νεκρά ἐστιν».
Ακολουθώντας την αποστολική παράδοση, ο Άγιος Φώτιος απορρίπτει κάθε μορφή θεωρητικής ή τυπικής πίστης. Η αληθινή πίστη εκφράζεται έμπρακτα μέσα από την αγάπη, τη δικαιοσύνη και την προσφορά προς τον συνάνθρωπο. Η θέση αυτή καθιστά σαφές ότι η ορθοδοξία της πίστεως δεν νοείται χωρίς την ορθοπραξία.
«Ἡ γνῶσις ἄνευ ἀρετῆς, πανουργία ἐστίν».
Πρόκειται για μία από τις πλέον χαρακτηριστικές ρήσεις του Αγίου Φωτίου. Η γνώση, όταν αποσυνδέεται από την ηθική και την αρετή, μετατρέπεται σε εργαλείο εκμετάλλευσης και καταστροφής. Ο Άγιος δεν απορρίπτει τη γνώση· αντιθέτως, την αναδεικνύει ως ευλογία, υπό την προϋπόθεση ότι υπηρετεί το αγαθό και τον άνθρωπο.
Υπομονή και δοκιμασία
«Οὐδὲν τῶν ἀνθρωπίνων βέβαιον».
Η ρήση αυτή, γραμμένη μέσα από την εμπειρία της εξορίας και της αδικίας, εκφράζει μία βαθιά ασκητική σοφία. Ο Άγιος Φώτιος υπενθυμίζει την παροδικότητα των εγκοσμίων πραγμάτων και καλεί τον άνθρωπο σε εσωτερική ελευθερία: να μην υπερηφανεύεται στις επιτυχίες ούτε να απελπίζεται στις δοκιμασίες.
Η ερμηνεία των αποφθεγμάτων του Αγίου Φωτίου αποκαλύπτει έναν πνευματικό πατέρα με βαθιά γνώση της ανθρώπινης φύσεως και ακλόνητη εμπιστοσύνη στη θεία πρόνοια. Τα λόγια του, καρπός εμπειρίας και παιδείας, παραμένουν διαχρονικός οδηγός ζωής.
Εξορίες και Τέλος
Παρά τη μεγάλη του προσφορά, ο Άγιος Φώτιος γνώρισε την αχαριστία και την εξορία λόγω των πολιτικών μεταβολών. Εκοιμήθη εν ειρήνη το 893 μ.Χ. (κατ’ άλλους το 891) στη Ιερά Μονή των Αρμενιανών (στη Βιθυνία της Μ. Ασίας, κοντά στην Χαλκηδόνα). Η Εκκλησία τον κατέταξε στη χορεία των Αγίων, αναγνωρίζοντας το μέγεθος της προσφοράς του.
Σύνοψη
Ο Μέγας Φώτιος υπήρξε υπόδειγμα ολοκληρωμένου ανθρώπου: συνδύασε την οξεία διάνοια με την ταπεινή καρδιά, την επιστήμη με την πίστη και τη γνώση με την αρετή. Η παρακαταθήκη του αποτελεί πολύτιμο οδηγό για τον σύγχρονο άνθρωπο, ο οποίος αναζητεί νόημα και ισορροπία.
Απολυτίκιον Αγίου Φωτίου του Μεγάλου
«Τῆς σοφίας τὸν θησαυρόν καὶ τῆς Ἐκκλησίας τὸν φωστῆρα, τὸν θεῖον Φώτιον τιμήσωμεν· Ὀρθοδοξίας γὰρ ὑπέρμαχος ἀνέδειχθη, καὶ τῆς πίστεως στῦλος ἀκλόνητος· πρεσβεύει οὖν Χριστῷ τῷ Θεῷ, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.»
Ευχές
Εἴθε, διὰ τῶν πρεσβειῶν τοῦ Ἁγίου Φωτίου τοῦ Μεγάλου, ὁ Θεός νὰ χαρίζει στὴν Ἐκκλησία φωτισμένους ποιμένες, στὴν παιδεία ἀληθινοὺς διδασκάλους καὶ σὲ ὅλους μας τὴ χάρη νὰ πορευόμαστε μὲ γνώση, ταπείνωση καὶ ἀληθινὴ πίστη.
Βιβλιογραφία
Photios. (1983). Bibliotheca (R. Henry, Ed.). Paris: Les Belles Lettres.
Ματσούκας, Ν. (1997). Δογματική και Συμβολική Θεολογία. Θεσσαλονίκη: Π. Πουρνάρας.
Ostrogorsky, G. (1993). History of the Byzantine State. Oxford: Blackwell.
Treadgold, W. (1988). The Byzantine Revival. Stanford: Stanford University Press.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου