«Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, ἐλέησόν με.»
Πρόλογος
Η Εκκλησία του Χριστού αναδεικνύει μέσα στους αιώνες μορφές που δεν περιορίζονται στη δική τους ιστορική εποχή, αλλά μεταμορφώνονται σε διαχρονικούς διδασκάλους της πίστεως. Ανάμεσα στις σπουδαιότερες προσωπικότητες της Πατερικής περιόδου ξεχωρίζει ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης, Αρχιεπίσκοπος Γορτύνης, υμνογράφος, θεολόγος, ποιμένας και Άγιος της Εκκλησίας.
Η προσωπικότητά του συνδυάζει τη βαθιά θεολογική σκέψη, την ποιητική ευαισθησία, τη λειτουργική εμπειρία και την ποιμαντική αγάπη. Δεν υπήρξε μόνο ένας σπουδαίος συγγραφέας, αλλά ένας άνθρωπος που βίωσε το μυστήριο της μετανοίας και το μετέδωσε μέσα από την υμνογραφία του.
Το αριστούργημά του, ο Μέγας Κανών, αποτελεί μέχρι σήμερα το κορυφαίο λειτουργικό κείμενο της περιόδου της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Πρόκειται για μία θεολογική σύνθεση μοναδικής πνευματικής δύναμης, στην οποία ο άνθρωπος καλείται να σταθεί ενώπιον του Θεού χωρίς προσωπείο, χωρίς δικαιολογίες και χωρίς αυτάρκεια, αναγνωρίζοντας την ανάγκη της Θείας Χάριτος (Ware, 1993).
Η θεολογία του Αγίου Ανδρέου δεν είναι απαισιόδοξη ούτε ηθικιστική. Αντιθέτως, αποτελεί ύμνο στην ελευθερία του ανθρώπου, στη δύναμη της μετάνοιας και στο άπειρο έλεος του Θεού. Ο άνθρωπος δεν καταδικάζεται για τις πτώσεις του· ανακαινίζεται μέσω της Θείας Χάριτος, όταν επιστρέφει με ταπείνωση στον Δημιουργό του (Daley, 2006).
Το παρόν αφιέρωμα επιχειρεί να παρουσιάσει συνολικά τη ζωή, το έργο και τη θεολογία του Αγίου Ανδρέου Κρήτης, συνδυάζοντας ιστορική έρευνα, Πατερική θεολογία, λειτουργική παράδοση και σύγχρονο πνευματικό προβληματισμό.
1. Ο ιστορικός ορίζοντας της εποχής
Ο Άγιος Ανδρέας γεννήθηκε περίπου το 660 μ.Χ., σε μία περίοδο έντονων πολιτικών, στρατιωτικών και θεολογικών ανακατατάξεων. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε σοβαρές απειλές από την Αραβική επέκταση, ενώ στο εσωτερικό της Εκκλησίας αναπτύσσονταν έντονες δογματικές διαμάχες σχετικά με το πρόσωπο του Χριστού (Kazhdan, 1991).
Η Εκκλησία είχε ήδη διαμορφώσει τα βασικά δογματικά της θεμέλια μέσα από τις πρώτες Οικουμενικές Συνόδους, όμως η αίρεση του Μονοθελητισμού προκαλούσε νέα αναστάτωση. Η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος (680–681) διατύπωσε με σαφήνεια ότι ο Χριστός διαθέτει δύο φυσικά θελήματα και δύο φυσικές ενέργειες, θεία και ανθρώπινη, χωρίς σύγχυση και χωρίς διαίρεση.
Ο νεαρός τότε Ανδρέας συμμετείχε στην αποστολή του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων και γνώρισε από κοντά τη θεολογική αυτή ζύμωση, γεγονός που επηρέασε καθοριστικά τη μετέπειτα θεολογική του συγκρότηση.
2. Τα πρώτα χρόνια στη Δαμασκό
Ο Άγιος γεννήθηκε στη Δαμασκό από ευσεβείς γονείς, τον Γεώργιο και τη Γρηγορία. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, μέχρι την ηλικία των επτά ετών παρέμενε άλαλος. Η θεραπεία του πραγματοποιήθηκε θαυματουργικά μετά τη συμμετοχή του στη Θεία Ευχαριστία, γεγονός που θεωρήθηκε σημείο ιδιαίτερης θείας κλήσεως.
Η παράδοση αυτή δεν αποτελεί απλώς μία θαυματουργική αφήγηση, αλλά φανερώνει μία βαθιά θεολογική αλήθεια: ο άνθρωπος αποκτά τον αυθεντικό του λόγο όταν ενώνεται με τον Λόγο του Θεού. Η σιωπή του μικρού Ανδρέα μεταμορφώνεται σε δοξολογία, ενώ η αδυναμία γίνεται αφετηρία θείας δωρεάς.
Η εμπειρία αυτή επηρέασε ολόκληρη τη ζωή του. Ο μετέπειτα κορυφαίος υμνογράφος της Εκκλησίας είχε γνωρίσει προσωπικά ότι κάθε χάρισμα αποτελεί δώρο της Θείας Χάριτος και όχι ανθρώπινο κατόρθωμα.
3. Η Λαύρα του Αγίου Σάββα
Σε νεαρή ηλικία εγκαταστάθηκε στα Ιεροσόλυμα και εντάχθηκε στη φημισμένη Λαύρα του Αγίου Σάββα του Ηγιασμένου.
Η μονή αυτή υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά και θεολογικά κέντρα της Ανατολής. Εκεί καλλιεργήθηκαν η λειτουργική θεολογία, η Πατερική ερμηνεία της Αγίας Γραφής και η Εκκλησιαστική υμνογραφία.
Η καθημερινότητα του μοναχού ήταν μία συνεχής εναλλαγή προσευχής, εργασίας, μελέτης και σιωπής. Η πνευματική αυτή ατμόσφαιρα διαμόρφωσε βαθιά τον χαρακτήρα του Αγίου Ανδρέου.
Στη Λαύρα δεν έμαθε απλώς να γράφει ύμνους· έμαθε να ζει τη θεολογία ως εμπειρία. Η Πατερική παράδοση δεν νοείται ως διανοητική γνώση, αλλά ως καρπός καθάρσεως, φωτισμού και κοινωνίας με τον Θεό (Meyendorff, 1974).
4. Η σιωπή ως θεολογία
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο της προσωπικότητας του Αγίου είναι ότι η πρώτη του εμπειρία ήταν η σιωπή.
Στη σύγχρονη κοινωνία κυριαρχεί ο αδιάκοπος θόρυβος των πληροφοριών, των κοινωνικών δικτύων και της συνεχούς έκθεσης του εαυτού. Αντίθετα, ο Άγιος Ανδρέας μάς υπενθυμίζει ότι η αυθεντική θεολογία γεννιέται μέσα στη σιωπή.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας θεωρούν τη σιωπή όχι απουσία λόγου, αλλά παρουσία του Θεού. Μέσα στη σιωπή ο άνθρωπος μαθαίνει να ακούει. Και μόνο όποιος έμαθε να ακούει μπορεί πραγματικά να μιλήσει.
Ίσως γι' αυτό ο μεγαλύτερος υμνογράφος της μετανοίας υπήρξε πρώτα μαθητής της σιωπής.
Θεολογική επισήμανση
Η ζωή του Αγίου Ανδρέου αποδεικνύει ότι η αγιότητα δεν είναι αποτέλεσμα εξαιρετικών φυσικών ικανοτήτων αλλά καρπός συνεργίας της ανθρώπινης ελευθερίας με τη Θεία Χάρη.
Αυτό αποτελεί το πρώτο μεγάλο μήνυμα του Αγίου προς κάθε εποχή.
(Συνεχίζεται στο Μέρος Β΄: «Η Κωνσταντινούπολη, η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος, η ποιμαντική διακονία και η ανάδειξή του σε Αρχιεπίσκοπο Κρήτης».)
ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΑΝΔΡΕΑ ΚΡΗΤΗΣ
Κεφάλαιο Β΄
5. Η διακονία στην Κωνσταντινούπολη – Η Εκκλησία στην υπηρεσία της αλήθειας
Μετά την ολοκλήρωση της μοναχικής του παιδείας στη Λαύρα του Αγίου Σάββα, ο Ανδρέας αναδείχθηκε για τη θεολογική του κατάρτιση, την ταπεινοφροσύνη και τη διοικητική του ικανότητα. Οι αρετές αυτές οδήγησαν το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων να τον συμπεριλάβει στην αντιπροσωπεία που μετέβη στην Κωνσταντινούπολη για τη ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδο (680–681 μ.Χ.), η οποία συγκλήθηκε από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Δ΄ Πωγωνάτο.
Η Σύνοδος αυτή αποτελεί κορυφαίο σταθμό στην ιστορία της Εκκλησίας, διότι αντιμετώπισε τη διδασκαλία του Μονοθελητισμού, σύμφωνα με την οποία ο Χριστός είχε μία μόνο θεία θέληση. Οι Πατέρες διακήρυξαν ότι ο Ιησούς Χριστός, ως τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, διαθέτει δύο φυσικές θελήσεις και δύο φυσικές ενέργειες, οι οποίες ενεργούν αρμονικά στο ένα θεανδρικό Πρόσωπο του Λόγου (Meyendorff, 1974).
Η συγκεκριμένη δογματική διατύπωση δεν αποτελεί φιλοσοφική λεπτομέρεια· αποτελεί τη βάση της σωτηριολογίας. Εάν ο Χριστός δεν προσέλαβε πλήρως την ανθρώπινη θέληση, τότε δεν θεραπεύθηκε ολόκληρη η ανθρώπινη φύση. Όπως διατύπωσε ήδη ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον» (Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Επιστολή 101).
Ο νεαρός Ανδρέας έζησε αυτή τη μεγάλη θεολογική εμπειρία όχι ως θεωρητικός παρατηρητής αλλά ως μέλος μιας Εκκλησίας που αγωνιζόταν να διαφυλάξει ανόθευτη την Αποστολική πίστη.
6. Διάκονος της Μεγάλης Εκκλησίας
Μετά τη Σύνοδο παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη και χειροτονήθηκε διάκονος της Αγίας Σοφίας.
Η διακονία του δεν περιορίστηκε στη λειτουργική ζωή. Ανέλαβε τη διοίκηση σημαντικών φιλανθρωπικών ιδρυμάτων της πρωτεύουσας, μεταξύ των οποίων ορφανοτροφεία, γηροκομεία και ιδρύματα περίθαλψης των φτωχών (Kazhdan, 1991).
Η Εκκλησία της εποχής λειτουργούσε ως πραγματικός κοινωνικός οργανισμός. Οι επίσκοποι και οι διάκονοι δεν ασχολούνταν μόνο με τη λατρεία αλλά και με τη φροντίδα των ευάλωτων ομάδων της κοινωνίας.
Ο Άγιος Ανδρέας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύνθεσης λειτουργίας και διακονίας. Η Θεία Λειτουργία οδηγούσε στη φιλανθρωπία και η φιλανθρωπία αποτελούσε προέκταση της Θείας Ευχαριστίας.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος υπενθυμίζει χαρακτηριστικά ότι «θέλεις τιμήσαι τὸ Σῶμα τοῦ Χριστοῦ; Μὴ παρίδῃς αὐτὸ γυμνόν». Η Ευχαριστιακή ζωή χωρίς έμπρακτη αγάπη παραμένει ατελής.
7. Η εκλογή του ως Αρχιεπισκόπου Κρήτης
Περί το τέλος του 7ου αιώνα ο Ανδρέας εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Γορτύνης και πάσης Κρήτης.
Η Κρήτη αποτελούσε τότε μία από τις σημαντικότερες εκκλησιαστικές επαρχίες του Βυζαντίου. Η θέση του Αρχιεπισκόπου απαιτούσε όχι μόνο θεολογική κατάρτιση αλλά και διοικητική ικανότητα, διότι το νησί αντιμετώπιζε πολιτικές αναταράξεις, πειρατικές επιδρομές και οικονομικές δυσχέρειες.
Ο Άγιος ανέλαβε την ποιμαντική του ευθύνη με ιδιαίτερη αγάπη προς τον λαό. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, οικοδόμησε ναούς, αναδιοργάνωσε την εκκλησιαστική ζωή, ενίσχυσε τους φτωχούς και στάθηκε δίπλα στους ανθρώπους κατά τις περιόδους λιμού και επιδημιών (Φουντούλης, 2002).
Η ποιμαντική του παρουσία φανερώνει ότι η επισκοπή δεν αποτελεί αξίωμα εξουσίας αλλά διακονία θυσιαστικής αγάπης.
8. Η θεολογία της ποιμαντικής ευθύνης
Η ζωή του Αγίου Ανδρέου παρουσιάζει μία αξιοθαύμαστη ισορροπία.
Υπήρξε:
• μοναχός χωρίς να αποκοπεί από τον κόσμο,
• θεολόγος χωρίς ακαδημαϊκή αλαζονεία,
• ποιητής χωρίς συναισθηματισμό,
• επίσκοπος χωρίς κοσμική εξουσιομανία,
• διοικητής χωρίς γραφειοκρατική ψυχρότητα.
Η ποιμαντική του θεολογία θεμελιώνεται στο παράδειγμα του Χριστού, του «Καλού Ποιμένος» (Ιω. 10,11). Ο ποιμένας δεν κυριαρχεί στο ποίμνιο αλλά θυσιάζεται γι' αυτό.
Η Εκκλησιαστική ηγεσία δεν είναι προνόμιο αλλά σταυρός.
9. Η κοινωνική διάσταση της αγιότητας
Η αγιότητα του Ανδρέου δεν εξαντλείται στην προσωπική του άσκηση.
Η αγάπη προς τον Θεό εκφράζεται πάντοτε ως αγάπη προς τον άνθρωπο.
Σήμερα, σε μία κοινωνία όπου η μοναξιά, η οικονομική ανασφάλεια και η αποξένωση αυξάνονται συνεχώς, το παράδειγμα του Αγίου αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.
Η Εκκλησία καλείται να συνεχίσει το έργο του μέσα από:
τη στήριξη των οικογενειών,
τη φροντίδα των ηλικιωμένων,
την προστασία των παιδιών,
τη συμπαράσταση στους ασθενείς,
την υποδοχή των δοκιμαζομένων,
την καλλιέργεια κοινοτήτων αγάπης και αλληλεγγύης.
Η ποιμαντική δεν περιορίζεται στον άμβωνα· αρχίζει από το θυσιαστήριο και συνεχίζεται στον δρόμο, στο νοσοκομείο, στο σχολείο και στο σπίτι κάθε ανθρώπου.
10. Πνευματικός μαργαρίτης
Η διακονία προηγείται της προβολής
Ο σύγχρονος πολιτισμός προβάλλει την επιτυχία ως αυτοπροβολή.
Ο Άγιος Ανδρέας ακολούθησε τον αντίθετο δρόμο.
Δεν αναζήτησε αξιώματα.
Δεν επιδίωξε δημοσιότητα.
Δεν έγραψε για να αποκτήσει υστεροφημία.
Διακόνησε εκεί όπου τον έταξε η Εκκλησία.
Και γι' αυτό ακριβώς έμεινε αθάνατος.
Πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος μας εάν η κοινωνική καταξίωση έδινε τη θέση της στη διάθεση της προσφοράς! Η ζωή του Αγίου υπενθυμίζει ότι η πραγματική επιτυχία δεν μετριέται με τίτλους και διακρίσεις αλλά με την αγάπη που αφήνουμε πίσω μας.
Θεολογική αποτίμηση
Το δεύτερο στάδιο της ζωής του Αγίου Ανδρέου αποκαλύπτει μια θεμελιώδη εκκλησιολογική αλήθεια: η αληθινή θεολογία δεν απομονώνεται από τον κόσμο αλλά μεταμορφώνει τον κόσμο.
Η δογματική ακρίβεια της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου, η λειτουργική ζωή της Αγίας Σοφίας και η φιλανθρωπική διακονία προς τους αδελφούς αποτελούν τρεις όψεις της ίδιας πραγματικότητας.
Ο Άγιος Ανδρέας δεν υπήρξε μόνο υπερασπιστής της Ορθής Πίστεως· υπήρξε μάρτυρας της έμπρακτης αγάπης, αποδεικνύοντας ότι η Ορθοδοξία δεν είναι απλώς ορθή διδασκαλία αλλά τρόπος ζωής.
(Συνεχίζεται στο Μέρος Γ΄: «Ο Μέγας Κανών – Θεολογική ανάλυση, βιβλικός πλούτος και το μυστήριο της μετανοίας».)
ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΑΝΔΡΕΑ ΚΡΗΤΗΣ
Κεφάλαιο Γ΄
Ο Μέγας Κανών
Η κορυφαία ποιητική έκφραση της Ορθόδοξης μετανοίας
«Πόθεν ἄρξωμαι θρηνεῖν τὰς τοῦ ἀθλίου μου βίου πράξεις; Ποίαν ἀπαρχὴν ἐπιθήσω, Χριστέ, τῇ νῦν θρηνωδίᾳ;»
1. Ένα αριστούργημα της παγκόσμιας Χριστιανικής γραμματείας
Εάν ζητούσε κανείς να επιλέξει ένα μόνο έργο που να συνοψίζει την Ορθόδοξη εμπειρία της μετανοίας, αυτό θα ήταν αναμφίβολα ο Μέγας Κανών του Αγίου Ανδρέου Κρήτης.
Δεν πρόκειται απλώς για ένα υμνογραφικό κείμενο ούτε μόνο για ένα λογοτεχνικό αριστούργημα. Είναι μια βαθιά θεολογική κατάθεση ψυχής, μία προσωπική εξομολόγηση που μετατρέπεται σε προσευχή ολόκληρης της Εκκλησίας (Ware, 1993).
Ο Μέγας Κανών αποτελεί μία από τις κορυφαίες δημιουργίες της Βυζαντινής υμνογραφίας και συγχρόνως μία από τις πληρέστερες βιβλικές συνθέσεις της Πατερικής παράδοσης (Migne, Patrologia Graeca, τόμ. 97).
Ο Άγιος Ανδρέας δεν γράφει για να συγκινήσει.
Γράφει για να θεραπεύσει.
2. Γιατί ονομάζεται «Μέγας»;
Η ονομασία «Μέγας» δεν οφείλεται μόνο στο πνευματικό του βάθος αλλά και στην έκτασή του.
Ένας συνηθισμένος κανόνας περιλαμβάνει περίπου τριάντα τροπάρια.
Ο Μέγας Κανών περιέχει περίπου 250 τροπάρια, οργανωμένα σε εννέα βιβλικές ωδές (Krueger, 2014).
Η έκτασή του όμως δεν αποτελεί αυτοσκοπό.
Κάθε τροπάριο είναι ένας καθρέφτης της ανθρώπινης ψυχής.
Κάθε βιβλικό πρόσωπο γίνεται ένα κάλεσμα προσωπικής αυτογνωσίας.
3. Η δομή του Κανόνα
Ολόκληρος ο Κανόνας οικοδομείται επάνω στις εννέα βιβλικές ωδές της Αγίας Γραφής.
Οι ωδές αυτές προέρχονται από:
• τη διάβαση της Ερυθράς Θαλάσσης,
• το άσμα του Μωυσή,
• την προσευχή της Άννας,
• την προσευχή του Αββακούμ,
• την προσευχή του Ησαΐα,
• την προσευχή του Ιωνά,
• τους Τρεις Παίδες,
• τον ύμνο της Θεοτόκου,
• τον ύμνο του Ζαχαρία.
Έτσι, ολόκληρη η Αγία Γραφή μεταμορφώνεται σε λειτουργική προσευχή.
Δεν πρόκειται για απλή παράθεση βιβλικών γεγονότων.
Η Βίβλος γίνεται καθρέφτης της προσωπικής ιστορίας κάθε πιστού.
4. Η θεολογία της αυτογνωσίας
Ο Μέγας Κανών αρχίζει με μία συγκλονιστική ερώτηση:
«Πόθεν ἄρξωμαι θρηνεῖν;»
Δεν ρωτά:
«Ποιος φταίει;»
Δεν αναζητά ενόχους.
Δεν κατηγορεί τους άλλους.
Η μετάνοια αρχίζει από την προσωπική ευθύνη.
Αυτό ακριβώς διαφοροποιεί τον Άγιο Ανδρέα από κάθε μορφή ηθικισμού.
Η μετάνοια δεν είναι ψυχολογική ενοχή.
Είναι συνάντηση με την αλήθεια.
Ο άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του όπως τον βλέπει ο Θεός: όχι για να απελπιστεί αλλά για να θεραπευθεί (Daley, 2006).
5. Η Αγία Γραφή ως προσωπικός καθρέφτης
Ένα από τα μεγαλύτερα θεολογικά επιτεύγματα του Αγίου είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί την Αγία Γραφή.
Δεν αφηγείται απλώς τα βιβλικά γεγονότα.
Τα εσωτερικεύει.
Ο Αδάμ γίνεται η δική μου παρακοή.
Η Εύα γίνεται η δική μου πλάνη.
Ο Κάιν γίνεται ο δικός μου εγωισμός.
Ο Νώε γίνεται η χαμένη ευκαιρία σωτηρίας.
Ο Δαβίδ γίνεται το παράδειγμα της μετανοίας.
Η Μαρία η Αιγυπτία γίνεται η δύναμη της ολοκληρωτικής επιστροφής.
Έτσι, η Αγία Γραφή παύει να είναι ιστορία του παρελθόντος.
Γίνεται ιστορία της καρδιάς.
6. Η μετάνοια ως θεραπεία
Στον σύγχρονο κόσμο η μετάνοια συχνά παρερμηνεύεται ως ενοχή ή αυτοτιμωρία.
Η Πατερική παράδοση όμως χρησιμοποιεί τον όρο «μετάνοια» με την κυριολεκτική του σημασία:
μεταβολή του νοός.
Αλλαγή τρόπου υπάρξεως.
Ανακαίνιση του ανθρώπου.
Ο Άγιος Ανδρέας δεν επιδιώκει να συντρίψει την προσωπικότητα.
Επιδιώκει να την ελευθερώσει.
Η αμαρτία παρουσιάζεται ως ασθένεια.
Ο Χριστός ως Ιατρός.
Η Εκκλησία ως θεραπευτήριο.
Η Θεία Ευχαριστία ως φάρμακο αθανασίας, σύμφωνα με τον Άγιο Ιγνάτιο τον Θεοφόρο.
7. Η παιδαγωγία της ταπείνωσης
Ο Άγιος Ανδρέας ήταν ήδη επίσκοπος όταν συνέθεσε τον Μέγα Κανόνα.
Θα περίμενε κανείς να μιλήσει ως διδάσκαλος.
Αντίθετα, μιλά ως ο πρώτος μετανοών.
Απευθύνεται συνεχώς στον εαυτό του.
«Ἡ ψυχή μου…»
«Ἀθλία ψυχή…»
«Ἐγώ…»
Η γνήσια ποιμαντική αρχίζει πάντοτε από την προσωπική μετάνοια.
Ο ποιμένας δεν στέκεται πάνω από το ποίμνιο.
Στέκεται ανάμεσά του.
8. Η Θεοτόκος στον Μέγα Κανόνα
Ιδιαίτερη θέση κατέχει η Υπεραγία Θεοτόκος.
Δεν παρουσιάζεται απλώς ως ιστορικό πρόσωπο.
Αποτελεί την κορυφαία εικόνα της ελεύθερης συνεργασίας του ανθρώπου με τη Θεία Χάρη.
Ο άνθρωπος σώζεται όχι καταναγκαστικά αλλά ελεύθερα.
Η Παναγία αποτελεί το πρότυπο αυτής της ελεύθερης ανταπόκρισης.
Γι' αυτό και ο Άγιος Ανδρέας επιστρέφει συχνά στην πρεσβεία της Θεοτόκου ως μητρικής παρηγοριάς και ελπίδας.
9. Η λειτουργική χρήση του Μεγάλου Κανόνα
Η Εκκλησία τοποθέτησε τον Μέγα Κανόνα στην κατανυκτικότερη περίοδο του λειτουργικού έτους.
Ψάλλεται:
• τμηματικά κατά το Μέγα Απόδειπνο τις τέσσερις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής,
• ολόκληρος κατά τον Όρθρο της Πέμπτης της Ε΄ Εβδομάδας των Νηστειών, γνωστής ως «Πέμπτης του Μεγάλου Κανόνος» (Τριώδιον).
Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία.
Η Εκκλησία καλεί τον πιστό να διανύσει μία πνευματική πορεία από την αυτογνωσία προς την Ανάσταση.
Η μετάνοια προηγείται της χαράς.
Ο Σταυρός προηγείται της Αναστάσεως.
10. Ο Μέγας Κανών και ο σύγχρονος άνθρωπος
Ζούμε σε μία εποχή αυτοδικαίωσης.
Η ευθύνη μεταφέρεται πάντοτε στους άλλους.
Στην κοινωνία.
Στην οικογένεια.
Στις περιστάσεις.
Ο Μέγας Κανών προτείνει μία εντελώς διαφορετική πορεία.
Δεν αλλάζει πρώτα ο κόσμος.
Αλλάζει πρώτα η καρδιά.
Και όταν αλλάζει η καρδιά, αλλάζει και ο κόσμος γύρω της.
Αυτό είναι ίσως το πιο επίκαιρο μήνυμα του Αγίου Ανδρέου στον 21ο αιώνα.
Πνευματικός Μαργαρίτης
Η μετάνοια γεννά την ελπίδα
Ο σύγχρονος άνθρωπος φοβάται να παραδεχθεί τα λάθη του, γιατί πιστεύει ότι έτσι χάνει την αξία του.
Ο Άγιος Ανδρέας διδάσκει το αντίθετο.
Η παραδοχή της αλήθειας δεν μειώνει τον άνθρωπο.
Τον ελευθερώνει.
Η μετάνοια δεν είναι το τέλος.
Είναι η αρχή.
Δεν είναι καταδίκη.
Είναι Ανάσταση πριν ακόμη έρθει το Πάσχα.
Γι' αυτό ο Μέγας Κανών, ενώ είναι γεμάτος δάκρυα, δεν οδηγεί ποτέ στην απόγνωση.
Οδηγεί πάντοτε στην ελπίδα.
Θεολογική αποτίμηση
Ο Μέγας Κανών αποτελεί τη συνάντηση της Αγίας Γραφής, της πατερικής θεολογίας, της λειτουργικής εμπειρίας και της προσωπικής προσευχής. Ο Άγιος Ανδρέας δεν προσφέρει ένα ποιητικό έργο προς αισθητική απόλαυση· προσφέρει έναν πνευματικό καθρέφτη, μέσα στον οποίο κάθε άνθρωπος καλείται να αναγνωρίσει το πρόσωπό του και να ανακαλύψει την ανεξάντλητη φιλανθρωπία του Θεού.
Γι' αυτό και το έργο του παραμένει διαχρονικό. Όσο υπάρχει άνθρωπος που αναζητά την αλήθεια, τη συγχώρηση και την ελπίδα, ο Μέγας Κανών θα εξακολουθεί να ακούγεται ως μια ζωντανή πρόσκληση επιστροφής στην αγάπη του Θεού.
(Συνεχίζεται στο Μέρος Δ΄: «Η θεολογία του Αγίου Ανδρέου Κρήτης – Χριστολογία, Εκκλησιολογία, Ανθρωπολογία και Θεομητορική διδασκαλία».)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου