Η κλιματική κρίση έχει μετατρέψει την πρόληψη των πυρκαγιών σε κορυφαία προτεραιότητα της Πολιτείας και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Κάθε καλοκαίρι, εκατοντάδες πυρκαγιές ξεκινούν από ακαθάριστα οικόπεδα, στα οποία έχουν συσσωρευθεί ξερά χόρτα, κλαδιά και πυκνή βλάστηση. Οι συνέπειες είναι συχνά καταστροφικές, καθώς μια μικρή εστία μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να απειλήσει κατοικίες, ανθρώπινες ζωές, δασικές εκτάσεις και κρίσιμες υποδομές.
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλούν τα εγκαταλελειμμένα οικόπεδα, όπου οι ιδιοκτήτες είτε έχουν αποβιώσει, είτε οι κληρονόμοι δεν έχουν αποδεχθεί την κληρονομιά, είτε διαμένουν επί δεκαετίες στο εξωτερικό χωρίς να γνωρίζουν καν την ύπαρξη του ακινήτου. Υπάρχουν ακόμη περιπτώσεις υπερηλίκων που πάσχουν από σοβαρή γνωστική έκπτωση ή άνοια, καθώς και πολιτών με σοβαρές ψυχικές διαταραχές, οι οποίοι αντικειμενικά αδυνατούν να φροντίσουν την περιουσία τους.
Το εύλογο ερώτημα που τίθεται είναι το εξής: μπορεί ο Δήμος να επέμβει αυτεπάγγελτα για να καθαρίσει ένα τέτοιο οικόπεδο, χωρίς να παραβιάζει το δικαίωμα της ιδιοκτησίας;
Η απάντηση, υπό τις προϋποθέσεις που θέτει η νομοθεσία, είναι καταφατική.
Η προστασία της ανθρώπινης ζωής αποτελεί υπέρτατο δημόσιο αγαθό
Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία προστατεύεται από το Σύνταγμα. Ωστόσο, δεν είναι απεριόριστο. Η ίδια η έννομη τάξη αναγνωρίζει ότι, όταν μια ιδιοκτησία δημιουργεί σοβαρό και άμεσο κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια, τη ζωή ή το φυσικό περιβάλλον, η Διοίκηση μπορεί να λάβει τα αναγκαία μέτρα για την αποτροπή του κινδύνου.
Στο πλαίσιο αυτό, ο νομοθέτης έχει θεσπίσει ειδικές διατάξεις για την αντιπυρική προστασία, οι οποίες επιβάλλουν στους ιδιοκτήτες την υποχρέωση καθαρισμού των οικοπέδων τους και παρέχουν στους Δήμους τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν όταν η υποχρέωση αυτή δεν εκπληρώνεται.
Σκοπός της παρέμβασης δεν είναι η διαχείριση της ιδιωτικής περιουσίας, αλλά η προστασία της ανθρώπινης ζωής, της δημόσιας υγείας, της περιουσίας των πολιτών και του φυσικού περιβάλλοντος.
Τι προβλέπει το ισχύον θεσμικό πλαίσιο
Ο ν. 4662/2020, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει, σε συνδυασμό με τις κανονιστικές πράξεις που εκδίδονται για την εφαρμογή του, καθορίζει τις υποχρεώσεις των ιδιοκτητών και τις αρμοδιότητες των Δήμων κατά την αντιπυρική περίοδο.
Οι ιδιοκτήτες, επικαρπωτές ή άλλοι υπόχρεοι οφείλουν να απομακρύνουν τα ξερά χόρτα, τα εύφλεκτα υλικά και τη βλάστηση που μπορεί να λειτουργήσει ως καύσιμη ύλη. Η υποχρέωση αυτή δεν είναι τυπική αλλά ουσιαστική, καθώς αποσκοπεί στη μείωση της πιθανότητας εκδήλωσης και ταχείας εξάπλωσης πυρκαγιάς.
Όταν διαπιστώνεται ότι ένα οικόπεδο παραμένει επικίνδυνο, οι αρμόδιες υπηρεσίες του Δήμου μπορούν να προχωρήσουν στις προβλεπόμενες διοικητικές ενέργειες.
Η διαδικασία που προηγείται της αυτεπάγγελτης παρέμβασης
Η αυτεπάγγελτη επέμβαση του Δήμου δεν είναι αυθαίρετη ούτε ανεξέλεγκτη.
Κατά κανόνα προηγείται αυτοψία από τις αρμόδιες υπηρεσίες, κατά την οποία καταγράφεται η κατάσταση του οικοπέδου και αξιολογείται ο βαθμός επικινδυνότητας. Εφόσον διαπιστωθεί παράβαση των υποχρεώσεων καθαρισμού, ενεργοποιείται η προβλεπόμενη διοικητική διαδικασία ενημέρωσης του υπόχρεου, σύμφωνα με όσα ορίζουν οι ισχύουσες διατάξεις.
Εάν ο υπόχρεος δεν συμμορφωθεί μέσα στην προβλεπόμενη προθεσμία ή δεν είναι δυνατό να εντοπιστεί, ο Δήμος μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να προβεί στον αναγκαίο καθαρισμό του οικοπέδου με δικά του συνεργεία ή με ανάδοχο. Ακολουθεί θυροκόλληση ή ανάρτηση στην ιστοσελίδα του Δήμου με όριο προθεσμίας 48 ωρών και αν δεν συμμορφωθεί ο ιδιοκτήτης ακολουθεί καθαρισμός από τα συνεργεία του Δήμου.
Η επέμβαση περιορίζεται αποκλειστικά στις εργασίες που απαιτούνται για την εξάλειψη του κινδύνου και δεν συνιστά μεταβολή της κυριότητας ή κατοχή του ακινήτου.
Τι συμβαίνει όταν οι ιδιοκτήτες είναι άγνωστοι
Στην πράξη υπάρχουν εκατοντάδες ακίνητα των οποίων οι ιδιοκτήτες είναι εξαιρετικά δύσκολο να εντοπιστούν.
Συχνά πρόκειται για περιουσίες που ανήκαν σε ανθρώπους οι οποίοι απεβίωσαν πριν από πολλές δεκαετίες, χωρίς να ολοκληρωθούν οι διαδικασίες αποδοχής κληρονομιάς. Οι απόγονοι μπορεί να έχουν μεταναστεύσει στο εξωτερικό ήδη από τη δεκαετία του 1960 ή του 1970, να αγνοούν την ύπαρξη της περιουσίας ή να μην έχουν κανέναν δεσμό με τον τόπο καταγωγής.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι αρμόδιες υπηρεσίες αναζητούν στοιχεία μέσω των διαθέσιμων δημόσιων μητρώων, όπως το Κτηματολόγιο ή άλλα αρχεία που προβλέπει η νομοθεσία. Αν δεν καταστεί δυνατός ο εντοπισμός του υπόχρεου, εφαρμόζονται οι διαδικασίες που προβλέπονται από τις σχετικές διοικητικές διατάξεις για την κοινοποίηση και τη συνέχιση της διαδικασίας.
Η αδυναμία εντοπισμού του ιδιοκτήτη δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος πρέπει να παραμείνει ανεξέλεγκτος.
Οι υπερήλικες και οι πολίτες που αδυνατούν να διαχειριστούν την περιουσία τους
Ιδιαίτερη κοινωνική ευαισθησία απαιτείται όταν ο ιδιοκτήτης είναι υπερήλικας ή πάσχει από σοβαρή νόσο που επηρεάζει την αντίληψη και την ικανότητα λήψης αποφάσεων.
Στις περιπτώσεις αυτές δεν μπορεί να αποδίδεται η ίδια προσωπική ευθύνη που θα αποδιδόταν σε έναν ενεργό και πλήρως ικανό πολίτη. Παράλληλα όμως, η αντικειμενική αδυναμία του ιδιοκτήτη δεν μπορεί να αφήνει εκτεθειμένη ολόκληρη τη γειτονιά σε σοβαρό κίνδυνο πυρκαγιάς.
Όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του αστικού δικαίου, μπορεί να κινηθούν οι διαδικασίες δικαστικής συμπαράστασης, ώστε να διασφαλιστεί η προστασία τόσο του ίδιου του προσώπου όσο και της περιουσίας του. Παράλληλα, οι κοινωνικές υπηρεσίες των Δήμων μπορούν να συμβάλουν στην καταγραφή τέτοιων περιστατικών και στη συνεργασία με τις αρμόδιες εισαγγελικές και δικαστικές αρχές, όπου αυτό απαιτείται.
Οι ψυχικά πάσχοντες
Ανάλογη αντιμετώπιση απαιτείται και όταν ο ιδιοκτήτης πάσχει από σοβαρή ψυχική νόσο που τον καθιστά ανίκανο να επιμεληθεί το ακίνητό του.
Η Ελληνική έννομη τάξη δεν επιτρέπει την εγκατάλειψη της περιουσίας όταν αυτή δημιουργεί κίνδυνο για τρίτους, αλλά ούτε και την αυθαίρετη παραβίαση των δικαιωμάτων του πάσχοντος.
Γι' αυτό προβλέπονται θεσμοί δικαστικής προστασίας και εκπροσώπησης, ενώ παράλληλα οι Δήμοι οφείλουν να ενεργούν μόνο στο μέτρο που απαιτείται για την αποτροπή του κινδύνου.
Καταλογισμός των δαπανών
Όταν ο Δήμος προβαίνει νόμιμα σε αυτεπάγγελτο καθαρισμό, η σχετική δαπάνη μπορεί να καταλογιστεί σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις στους υπόχρεους.
Παράλληλα, όπου προβλέπεται από τη νομοθεσία, είναι δυνατόν να επιβληθούν και οι αντίστοιχες διοικητικές κυρώσεις.
Η διαδικασία αυτή έχει διττό σκοπό: αφενός να αποκαταστήσει τη δαπάνη που επιβαρύνθηκε ο Δήμος και αφετέρου να λειτουργήσει αποτρεπτικά απέναντι στη συστηματική αδιαφορία.
Η ευθύνη των Δήμων
Οι Δήμοι δεν διαθέτουν μόνο δικαιώματα αλλά και σημαντικές υποχρεώσεις.
Η Πολιτική Προστασία αποτελεί βασική αρμοδιότητα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Όταν υπάρχουν επώνυμες καταγγελίες ή διαπιστωμένος κίνδυνος και η δημοτική αρχή παραμένει αδρανής, μπορεί να ανακύψουν σοβαρά ζητήματα διοικητικής, πειθαρχικής ή ακόμη και αστικής ευθύνης, εφόσον αποδειχθεί ότι υπήρξε παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας και ότι αυτή συνδέεται αιτιωδώς με ζημία που επήλθε.
Η διερεύνηση τέτοιων ευθυνών γίνεται πάντοτε κατά περίπτωση από τα αρμόδια διοικητικά και δικαστικά όργανα.
Η πρόληψη είναι η αποτελεσματικότερη μορφή πολιτικής προστασίας
Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ότι οι περισσότερες μεγάλες καταστροφές θα μπορούσαν να είχαν περιοριστεί σημαντικά εάν είχαν αντιμετωπιστεί έγκαιρα οι μικρές εστίες κινδύνου.
Ένα εγκαταλελειμμένο οικόπεδο δεν αποτελεί μόνο ιδιωτική υπόθεση. Όταν βρίσκεται μέσα ή δίπλα σε κατοικημένη περιοχή, μετατρέπεται σε πιθανή εστία εκδήλωσης πυρκαγιάς που μπορεί να απειλήσει ολόκληρη τη γειτονιά.
Η συνεργασία πολιτών, Δήμων, Πυροσβεστικού Σώματος και λοιπών αρμόδιων υπηρεσιών αποτελεί τη μόνη αποτελεσματική απάντηση απέναντι σε αυτόν τον κίνδυνο.
Συμπέρασμα
Η ισχύουσα νομοθεσία επιδιώκει να εξισορροπήσει δύο εξίσου σημαντικές αρχές: την προστασία της ιδιοκτησίας και την προστασία της ανθρώπινης ζωής.
Όταν ένα οικόπεδο παραμένει εγκαταλελειμμένο επί δεκαετίες, οι ιδιοκτήτες είναι άγνωστοι ή αντικειμενικά αδυνατούν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους και η κατάσταση δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο πυρκαγιάς, ο Δήμος διαθέτει, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει η νομοθεσία, τη δυνατότητα να επέμβει για την αποκατάσταση της ασφάλειας.
Η επέμβαση αυτή δεν αποτελεί αυθαίρετη παρέμβαση στην ιδιωτική περιουσία, αλλά εφαρμογή της συνταγματικής υποχρέωσης της Πολιτείας να προστατεύει τη ζωή, την υγεία, το περιβάλλον και το δημόσιο συμφέρον.
Σε μια εποχή όπου οι ακραίες καιρικές συνθήκες αυξάνουν διαρκώς τον κίνδυνο μεγάλων πυρκαγιών, η έγκαιρη πρόληψη δεν είναι απλώς διοικητική υποχρέωση. Είναι πράξη ευθύνης απέναντι στην κοινωνία και στις επόμενες γενιές.
Βιβλιογραφία – Νομοθετικές και Θεσμικές Πηγές
Νομοθεσία
Ν. 4662/2020, «Εθνικός Μηχανισμός Διαχείρισης Κρίσεων και Αντιμετώπισης Κινδύνων – Αναδιάρθρωση της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας και λοιπές διατάξεις», όπως ισχύει.
Κοινή Υπουργική Απόφαση ΥΠ 1157/15.04.2026 (ΦΕΚ Β΄), σχετικά με τη διαδικασία καθαρισμού οικοπέδων, τον έλεγχο συμμόρφωσης και την αυτεπάγγελτη παρέμβαση των Δήμων.
Ελληνικό Σύνταγμα:
Άρθρο 17 (Προστασία της ιδιοκτησίας).
Άρθρο 24 (Προστασία του φυσικού περιβάλλοντος).
Άρθρο 25 (Αρχή της αναλογικότητας και προστασία του δημοσίου συμφέροντος).
Αστικός Κώδικας:
Διατάξεις περί δικαστικής συμπαράστασης (άρθρα 1666 επ.).
Ποινικός Κώδικας:
Άρθρο 259 (Παράβαση καθήκοντος), όπου συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις.
Εισαγωγικός Νόμος Αστικού Κώδικα:
Άρθρα 105 και 106 περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου και των Ο.Τ.Α. από παράνομες πράξεις ή παραλείψεις οργάνων τους.
Θεσμικές Πηγές
Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.
Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας.
Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ).
Ελληνικό Κτηματολόγιο.
Gov.gr – Υπηρεσία Δήλωσης Καθαρισμού Οικοπέδων.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Σπηλιωτόπουλος, Ε., Εγχειρίδιο Διοικητικού Δικαίου, Νομική Βιβλιοθήκη.
Δαγτόγλου, Π. Δ., Γενικό Διοικητικό Δίκαιο, Εκδόσεις Σάκκουλα.
Χρυσόγονος, Κ., Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, Νομική Βιβλιοθήκη.
Παυλόπουλος, Π., Δημόσιο Δίκαιο και Διοικητική Οργάνωση, Εκδόσεις Σάκκουλα.
Νομολογία
Η σχετική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει επανειλημμένα δεχθεί ότι η προστασία της ζωής, της δημόσιας ασφάλειας και του περιβάλλοντος μπορεί να δικαιολογήσει νόμιμους περιορισμούς στην άσκηση του δικαιώματος της ιδιοκτησίας, εφόσον τηρείται η αρχή της αναλογικότητας και η προβλεπόμενη διοικητική διαδικασία.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου