Φωτό: κ. Κώστας Ροβολής, ιεροψάλτης
Η τιμή της Αγίας Παρασκευής κατέχει ξεχωριστή θέση στην Ορθόδοξη παράδοση και στην καρδιά του Ελληνικού λαού. Η μνήμη της, που εορτάζεται στις 26 Ιουλίου, έχει συνδεθεί με την προστασία των οφθαλμών, με τη θεραπεία, την παρηγοριά και την ενίσχυση των ανθρώπων στις δοκιμασίες της ζωής. Πάνω απ’ όλα όμως, η Αγία Παρασκευή είναι η Οσιομάρτυς που με τη ζωή και το μαρτύριό της ομολόγησε την απόλυτη αφοσίωση στον Χριστό. Η μορφή της αποτελεί διαχρονικό σύμβολο πίστεως, καρτερίας και πνευματικής νίκης.
Μέσα σε αυτή την παράδοση της Εκκλησίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία η εικόνα της Αγίας Παρασκευής που τιμάται στα Αλώνια Μεσσηνίας. Η εικόνα αυτή, πέρα από την καλλιτεχνική και ιστορική της αξία, αποτελεί έναν ολόκληρο κόσμο θεολογικών συμβολισμών. Η μορφή της Αγίας στο κέντρο, τα χαρακτηριστικά του προσώπου της, το βλέμμα, η στάση του σώματος, τα ενδύματα, τα αντικείμενα που κρατά, αλλά και οι σκηνές του βίου και του μαρτυρίου της που την περιβάλλουν, συνθέτουν μια ολοκληρωμένη πνευματική αφήγηση.
Η εικόνα δεν είναι απλώς μια ζωγραφική αναπαράσταση ενός προσώπου του παρελθόντος. Για την Ορθόδοξη Εκκλησία η εικόνα αποτελεί ένα παράθυρο προς την αιωνιότητα. Ο πιστός δεν στέκεται μπροστά της μόνο για να θαυμάσει την τέχνη του αγιογράφου. Στέκεται ενώπιον ενός προσώπου. Και το πρόσωπο της Αγίας Παρασκευής, όπως αποτυπώνεται στην εικόνα, γίνεται ένας σιωπηλός λόγος πίστεως.
Στο κέντρο της σύνθεσης δεσπόζει η Αγία Παρασκευή. Η μορφή της παρουσιάζεται όρθια, σε στάση μετωπική και επιβλητική, χωρίς όμως να χάνει τίποτε από την πραότητα και τη σεμνότητά της. Ολόκληρη η στάση του σώματος αποπνέει σταθερότητα. Δεν είναι η σταθερότητα ενός ανθρώπου που στηρίζεται στις δικές του δυνάμεις, αλλά εκείνη που γεννιέται από την απόλυτη εμπιστοσύνη στον Θεό.
Η Αγία παρουσιάζεται ως νέα γυναίκα, με πρόσωπο ήρεμο και φωτεινό. Τα χαρακτηριστικά της είναι λεπτά, συγκρατημένα και πνευματικά. Δεν υπάρχει σε αυτά η ένταση ενός ανθρώπου που έχει υποστεί φρικτά βασανιστήρια. Δεν υπάρχει φόβος, ούτε απόγνωση. Το πρόσωπο παραμένει γαλήνιο, σχεδόν σιωπηλό, σαν να έχει ήδη περάσει από την οδύνη και να έχει φθάσει στην ειρήνη.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το βλέμμα της. Τα μάτια της, μεγάλα και εκφραστικά, δεν φαίνεται να καθηλώνονται στον κόσμο γύρω της. Το βλέμμα μοιάζει να κατευθύνεται προς μια πραγματικότητα που βρίσκεται πέρα από το ορατό. Δεν είναι ένα βλέμμα που ζητά τη συμπόνια του θεατή. Είναι ένα βλέμμα εσωτερικό, ήρεμο και βαθύ, γεμάτο πνευματική εγρήγορση.
Η Αγία Παρασκευή κοιτάζει σαν άνθρωπος που έχει ήδη γνωρίσει την αλήθεια της Αναστάσεως. Το βλέμμα της δεν αρνείται τον πόνο. Αντίθετα, τον έχει διασχίσει. Γι’ αυτό και μέσα του μπορεί να διακρίνει κανείς την ιδιαίτερη εκείνη κατάσταση που η Ορθόδοξη πνευματικότητα ονομάζει «χαρμολύπη»: τη συνύπαρξη της λύπης για την ανθρώπινη δοκιμασία και της χαράς για την ελπίδα της αιώνιας ζωής.
Η γαλήνη του προσώπου της είναι επομένως θεολογική. Η Αγία δεν παρουσιάζεται ως άνθρωπος που δεν υπέφερε. Παρουσιάζεται ως άνθρωπος που υπέφερε χωρίς να χάσει την ελπίδα. Η διαφορά είναι ουσιαστική. Το πρόσωπό της μαρτυρεί ότι ο πόνος δεν έχει την τελευταία λέξη.
Τα ενδύματά της ακολουθούν την παραδοσιακή εικονογραφική γλώσσα. Οι σκούρες και γήινες αποχρώσεις δημιουργούν μια αίσθηση σεμνότητας και ασκητικότητας, ενώ οι χρωματικές αντιθέσεις προσδίδουν βάθος στη μορφή. Η εξωτερική της εμφάνιση δεν χαρακτηρίζεται από κοσμική πολυτέλεια. Η ομορφιά της είναι η ομορφιά της καθαρότητας και της εσωτερικής αφιερώσεως.
Στα χέρια της κρατά τα σύμβολα της αγιότητάς της. Ο Σταυρός δηλώνει την πίστη της στον Χριστό και τη συμμετοχή της στο μυστήριο του Σταυρού. Η Αγία δεν ακολουθεί έναν δρόμο προσωπικής δόξας. Ακολουθεί τον Χριστό μέχρι τέλους. Ο Σταυρός γίνεται έτσι το σημείο της ομολογίας αλλά και της νίκης.
Ο φοίνικας, όπου αποδίδεται στην εικονογραφική σύνθεση, αποτελεί το αρχαίο σύμβολο της νίκης του μάρτυρα. Ο μάρτυρας μπορεί να φαίνεται ότι ηττάται από την ανθρώπινη βία, στην πραγματικότητα όμως, σύμφωνα με την πίστη της Εκκλησίας, νικά τον θάνατο επειδή παραμένει ενωμένος με τον Χριστό.
Ιδιαίτερα συγκλονιστική είναι η παρουσία της αποτμηθείσας κεφαλής της Αγίας. Η εικόνα αυτή δεν πρέπει να ιδωθεί μόνο ως αναπαράσταση της φρίκης του μαρτυρίου. Έχει βαθύ συμβολικό χαρακτήρα. Η Αγία προσφέρει στον Θεό ολόκληρη την ύπαρξή της. Το κεφάλι, σύμβολο της ανθρώπινης σκέψης, της βουλήσεως και της προσωπικότητας, γίνεται εικόνα της ολοκληρωτικής παραδόσεως στον Χριστό.
Ταυτόχρονα, η συγκεκριμένη εικονογραφική παράσταση συνδέεται με την ιδιαίτερη λαϊκή ευλάβεια προς την Αγία ως προστάτιδα των οφθαλμών. Εδώ βρίσκεται ένα από τα βαθύτερα θεολογικά νοήματα της εικόνας. Η Αγία που συνδέθηκε με τη θεραπεία της σωματικής όρασης γίνεται παράλληλα σύμβολο της πνευματικής όρασης. Μας θυμίζει ότι υπάρχει και μια άλλη μορφή τύφλωσης: η αδυναμία του ανθρώπου να διακρίνει την παρουσία του Θεού μέσα στη ζωή του.
Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό το βλέμμα της Αγίας είναι τόσο σημαντικό. Εκείνη που τιμάται ως προστάτιδα των ματιών παρουσιάζεται να κοιτάζει πέρα από τα ορατά. Το βλέμμα της μας διδάσκει να βλέπουμε όχι μόνο με τα μάτια του σώματος αλλά και με τα μάτια της καρδιάς.
Γύρω από την κεντρική μορφή αναπτύσσονται οι σκηνές του βίου και του μαρτυρίου της. Η σύνθεση αποκτά έτσι αφηγηματικό χαρακτήρα. Ο θεατής μπορεί να παρακολουθήσει την πορεία της Αγίας μέσα από τις δοκιμασίες της, μέχρι την τελική της τελείωση.
Η ζωή της Αγίας Παρασκευής αρχίζει μέσα σε ένα χριστιανικό περιβάλλον. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, οι γονείς της, Αγάθων και Πολιτεία, ήταν ευσεβείς χριστιανοί και αφιέρωσαν τη ζωή τους στον Θεό. Μετά τον θάνατό τους, η Παρασκευή αφιέρωσε την περιουσία της στους φτωχούς και αφοσιώθηκε στη διάδοση του Ευαγγελίου.
Δεν έζησε την πίστη της ως ιδιωτική υπόθεση. Η ζωή της έγινε μαρτυρία. Περιόδευε και κήρυττε την πίστη στον Χριστό, γεγονός που την έφερε αντιμέτωπη με την ειδωλολατρική εξουσία.
Στην πρώτη από τις σκηνές του μαρτυρίου της, η Αγία παρουσιάζεται ενώπιον του ηγεμόνα. Η σκηνή αυτή είναι η σκηνή της ομολογίας. Η Αγία στέκεται απέναντι στην κοσμική εξουσία και δεν υποχωρεί. Ο ηγεμόνας αντιπροσωπεύει τη δύναμη του κόσμου, ενώ η νεαρή γυναίκα, φαινομενικά αδύναμη, αντιπροσωπεύει τη δύναμη της πίστεως.
Η αντιπαράθεση αυτή έχει βαθύ θεολογικό συμβολισμό. Η Αγία δεν νικά επειδή διαθέτει μεγαλύτερη σωματική δύναμη. Νικά επειδή δεν επιτρέπει στον φόβο να καταστρέψει την ελευθερία της.
Ακολουθούν τα βασανιστήρια. Η Αγία υποβάλλεται σε σκληρές δοκιμασίες, με σκοπό να αρνηθεί τον Χριστό. Σε μία από τις πιο γνωστές σκηνές, οδηγείται σε πυρακτωμένο λέβητα, γεμάτο με καυτό λάδι και πίσσα. Το σώμα της παραδίδεται στη φωτιά, όμως εκείνη παραμένει σταθερή στην πίστη της.
Η σκηνή αυτή δεν έχει μόνο ιστορικό χαρακτήρα. Η φωτιά, στη χριστιανική συμβολική, είναι πάντοτε διπλή. Μπορεί να καταστρέφει, αλλά μπορεί και να καθαρίζει. Η Αγία περνά μέσα από τη φωτιά χωρίς να καεί πνευματικά. Η πίστη της αποδεικνύεται ισχυρότερη από τη βία.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο ηγεμόνας Αντωνίνος, βλέποντας το θαυμαστό γεγονός, τυφλώνεται και στη συνέχεια θεραπεύεται από την Αγία. Το επεισόδιο αυτό συνδέεται άμεσα με τη θεολογική σημασία της όρασης. Εκείνος που έχει σωματικά μάτια μπορεί να παραμένει πνευματικά τυφλός, ενώ εκείνος που βρίσκεται κοντά στον Θεό αποκτά μια νέα όραση της πραγματικότητας.
Η Αγία οδηγείται στη συνέχεια στη φυλακή. Η φυλακή αποτελεί έναν ακόμη σταθμό της πορείας της. Ο χώρος που θα έπρεπε να είναι τόπος απομόνωσης μετατρέπεται σε χώρο θείας παρουσίας. Εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, δέχεται την ενίσχυση του Αγγέλου του Κυρίου.
Η σκηνή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την πνευματική ζωή του πιστού. Ο Θεός δεν υπόσχεται ότι ο άνθρωπος δεν θα βρεθεί ποτέ στη «φυλακή» της δοκιμασίας. Υπόσχεται όμως ότι δεν θα είναι μόνος. Η θεία παρουσία μπορεί να γίνει αισθητή ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές.
Σε άλλη σκηνή του μαρτυρίου της, η Αγία παραδίδεται σε άγρια θηρία. Οι διώκτες της πιστεύουν ότι τα ζώα θα την κατασπαράξουν. Εκείνη όμως παραμένει προστατευμένη. Η παράσταση αυτή παραπέμπει στη δύναμη του Σταυρού και στη νίκη της πίστεως πάνω στον φόβο.
Τα θηρία, όπως και η φωτιά, συμβολίζουν όλες εκείνες τις δυνάμεις που απειλούν τον άνθρωπο. Η Αγία δεν νικά επειδή ο κόσμος γίνεται ξαφνικά ακίνδυνος. Νικά επειδή η καρδιά της δεν παραδίδεται στον τρόμο.
Οι διώκτες συνεχίζουν τα βασανιστήρια. Η Αγία υφίσταται νέες κακουχίες, χτυπήματα και εξευτελισμούς. Η βία των ανθρώπων γίνεται όλο και μεγαλύτερη, όμως η εσωτερική της ειρήνη παραμένει αμετακίνητη.
Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στη βία και στη γαλήνη είναι ίσως το πιο συγκλονιστικό στοιχείο ολόκληρης της εικόνας. Οι βασανιστές κινούνται, απειλούν και επιτίθενται. Η Αγία, αντίθετα, στέκεται. Η εικόνα παρουσιάζει έτσι δύο διαφορετικούς κόσμους: τον κόσμο της βίας, που είναι θορυβώδης και παροδικός, και τον κόσμο της πίστεως, που είναι ήσυχος αλλά αιώνιος.
Τελικά, η Αγία οδηγείται στον αποκεφαλισμό. Ο δήμιος σηκώνει το ξίφος και η επίγεια ζωή της ολοκληρώνεται. Για την Εκκλησία όμως αυτή δεν είναι η ήττα της. Είναι η «τελείωσή» της. Ο θάνατος του μάρτυρα δεν είναι το τέλος, αλλά η είσοδος στην αιώνια ζωή.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο θεολογικό παράδοξο της εικόνας. Η κεντρική μορφή της Αγίας εμφανίζεται ήρεμη, ενώ γύρω της εικονίζονται σκηνές γεμάτες βία. Το τέλος της ιστορίας είναι γνωστό: ο δήμιος μπορεί να αφαιρέσει τη ζωή του σώματος, αλλά δεν μπορεί να νικήσει την ψυχή που έχει παραδοθεί στον Θεό.
Το πρόσωπο της Αγίας, επομένως, ερμηνεύει όλες τις σκηνές που την περιβάλλουν. Αν κοιτάξει κανείς μόνο τα μαρτύρια, θα δει πόνο. Αν κοιτάξει το πρόσωπό της, θα δει τη νίκη.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο το βλέμμα της παραμένει τόσο σημαντικό. Η Αγία δεν κοιτάζει πίσω προς τα μαρτύρια. Κοιτάζει προς τα εμπρός. Το βλέμμα της γίνεται κίνηση προς την αιωνιότητα.
Για τους ανθρώπους των Αλωνίων Μεσσηνίας, η εικόνα αυτή αποτελεί έναν πολύτιμο πνευματικό θησαυρό. Οι εικόνες που φυλάσσονται στους τόπους της πίστεως δεν είναι απλώς αντικείμενα παλαιά. Είναι φορείς ευλογίας, μνήμης και προσευχής. Πέρασαν από γενιά σε γενιά και έγιναν μάρτυρες της ζωής των ανθρώπων.
Πόσοι άνθρωποι στάθηκαν άραγε μπροστά στη μορφή της Αγίας Παρασκευής με πόνο; Πόσοι ζήτησαν τη βοήθειά της για έναν ασθενή; Πόσοι προσευχήθηκαν για τα παιδιά τους; Πόσοι την ευχαρίστησαν για μια θεραπεία ή για μια δύσκολη στιγμή που πέρασε; Πόσοι έφυγαν από μπροστά της με δάκρυα στα μάτια και επέστρεψαν κάποτε με χαμόγελο;
Η εικόνα συγκεντρώνει τη μνήμη όλων αυτών των ανθρώπων. Γίνεται ένας σιωπηλός μάρτυρας της ζωής μιας κοινότητας.
Και σήμερα, κάθε άνθρωπος που στέκεται μπροστά της μπορεί να αισθανθεί ότι η Αγία Παρασκευή δεν βρίσκεται απλώς απέναντί του. Τον κοιτάζει. Το βλέμμα της γίνεται προσωπική πρόσκληση. Μας καλεί να εξετάσουμε τη δική μας ζωή και να αναρωτηθούμε τι βλέπουμε όταν κοιτάζουμε τον κόσμο.
Βλέπουμε μόνο τη δυσκολία; Μόνο την απώλεια; Μόνο τον φόβο; Ή μπορούμε να δούμε μέσα από όλα αυτά την παρουσία του Θεού;
Η Αγία Παρασκευή μάς διδάσκει μια διαφορετική όραση. Μια όραση που δεν αρνείται την πραγματικότητα αλλά την υπερβαίνει. Μια όραση που βλέπει τον Σταυρό αλλά προσμένει την Ανάσταση.
Η εικόνα της στα Αλώνια Μεσσηνίας γίνεται έτσι μια ζωντανή θεολογική μαρτυρία. Στο κέντρο της στέκεται μια γυναίκα που πέρασε από τη φωτιά, τη φυλακή, τα θηρία, τα βασανιστήρια και τελικά το ξίφος. Κι όμως, το πρόσωπό της παραμένει ειρηνικό.
Αυτή η αντίθεση είναι το βαθύτερο μήνυμα της εικόνας.
Το κακό μπορεί να πληγώσει το σώμα, αλλά δεν μπορεί να υποδουλώσει την ελεύθερη ψυχή. Ο θάνατος μπορεί να κλείσει τα μάτια του σώματος, αλλά δεν μπορεί να σβήσει το φως της πίστεως. Ο άνθρωπος μπορεί να περάσει από σκοτεινές δοκιμασίες, αλλά, όταν εμπιστεύεται τον Θεό, μπορεί να διατηρήσει μέσα του την ελπίδα.
Η Αγία Παρασκευή, με το ήρεμο πρόσωπο και το βαθύ βλέμμα της, στέκεται μπροστά μας ως μάρτυρας αυτής ακριβώς της αλήθειας.
Εκείνη που τιμάται ως προστάτιδα των ματιών μάς καλεί να μάθουμε να βλέπουμε βαθύτερα.
Εκείνη που υπέστη το μαρτύριο μάς διδάσκει την καρτερία.
Εκείνη που πέρασε από τον θάνατο μάς δείχνει την ελπίδα της Αναστάσεως.
Και εκείνη που στέκεται ήρεμη στο κέντρο της εικόνας, ενώ γύρω της εκτυλίσσεται όλη η βία του κόσμου, μοιάζει να μας ψιθυρίζει ένα μήνυμα που παραμένει πάντοτε επίκαιρο:
Μην φοβάσαι. Μην απελπίζεσαι. Μάθε να βλέπεις πέρα από αυτό που βλέπουν τα μάτια.
Γιατί η αληθινή όραση αρχίζει εκεί όπου ανοίγουν τα μάτια της καρδιάς.
Και τότε η εικόνα της Αγίας Παρασκευής στα Αλώνια Μεσσηνίας δεν είναι μόνο μια εικόνα του παρελθόντος. Γίνεται μια εικόνα του παρόντος και του μέλλοντος. Μια πρόσκληση πίστεως. Μια υπόσχεση ελπίδας. Μια σιωπηλή μαρτυρία ότι, μέσα από κάθε σταυρό που σηκώνεται με πίστη, μπορεί να γεννηθεί η προσδοκία της Αναστάσεως και της αιώνιας ζωής.
Θερμές ευχαριστίες στον κ. Κώστα Ροβολή, ιεροψάλτη, για την απαθανάτιση της ιεράς εικόνος της Αγίας Παρασκευής στα Αλώνια Μεσσηνίας.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου