Στην καρδιά της Μεσσηνίας, πάνω στο ιστορικό όρος Ιθώμη, βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά και ιστορικά προσκυνήματα της Πελοποννήσου, η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Βουλκάνου. Η μακραίωνη παρουσία της είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία της περιοχής, την Ορθόδοξη παράδοση, τους αγώνες του Ελληνικού λαού και, πάνω απ’ όλα, με την ευλάβεια των πιστών προς την Παναγία τη Βουλκανιώτισσα, την περίφημη Οδηγήτρια «την επονομαζομένη τω όρει Βουλκάνω».
Η Μονή αποτελεί ένα μοναδικό ιστορικό σύνολο, καθώς η πορεία της μέσα στους αιώνες συνδέθηκε με δύο διαφορετικές θέσεις: την Παλαιά Μονή, ή Μονή της Κορυφής, στην κορυφή του όρους Ιθώμη, και τη Νέα Μονή στο διάσελο της Εύας και Ιθώμης, όπου βρίσκεται σήμερα το ανδρώο μοναστικό κοινόβιο. Η μετακίνηση αυτή δεν σήμανε διακοπή της ιστορικής συνέχειας. Αντίθετα, δημιούργησε έναν ζωντανό δεσμό ανάμεσα στην κορυφή του αρχαίου βουνού και στο σημερινό μοναστηριακό συγκρότημα.
Η αρχαία κορυφή και η απαρχή της μονής
Φωτό: ΣΚΑΪ
Η Παλαιά Μονή Βουλκάνου βρίσκεται σε επιβλητική θέση στην κορυφή του όρους Ιθώμη, σε έναν χώρο με ιδιαίτερα πυκνό ιστορικό υπόβαθρο. Εδώ βρισκόταν κατά την αρχαιότητα το περίφημο ιερό του Ιθωμάτα Δία. Πάνω σε αυτόν τον τόπο, όπου επί αιώνες είχε αναζητήσει ο άνθρωπος το θείο, αναπτύχθηκε αργότερα η χριστιανική λατρεία και δημιουργήθηκε ένα από τα σημαντικότερα μοναστικά κέντρα της Μεσσηνίας.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η απαρχή της μονής ανάγεται στο 725 μ.Χ., στα χρόνια της Εικονομαχίας. Εικονολάτρες μοναχοί, σύμφωνα με την παράδοση, εγκαταστάθηκαν στην κορυφή του βουνού και εκεί βρήκαν τη σεπτή εικόνα της Παναγίας κρεμασμένη σε ένα πουρνάρι, με αναμμένο καντήλι. Η παράδοση αυτή αποτελεί τον πυρήνα της τοπικής ευσέβειας και εξηγεί τον ιδιαίτερο δεσμό της μονής με την εικόνα της Θεοτόκου.
Το Καθολικό της Παλαιάς Μονής είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό μνημείο. Αρχικά ήταν τρίκλιτη θολωτή βασιλική, ενώ οι μεταγενέστερες επεμβάσεις διαμόρφωσαν τη σημερινή του μορφή. Στην τοιχοποιία του έχουν χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων, αρχαία οικοδομικά μέλη, γεγονός που μαρτυρεί τη διαχρονική συνέχεια της χρήσης του χώρου. Ιδιαίτερη καλλιτεχνική αξία έχουν οι τοιχογραφίες του 1608, έργο των Ναυπλιωτών αδελφών Δημητρίου και Γεωργίου Μόσχου. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας επισημαίνει ότι οι τοιχογραφίες σώζονται τόσο στον ναό όσο και στο παρεκκλήσιο και συνδέονται με κτητορική επιγραφή του 1608.
Η Παναγία Βουλκανιώτισσα – η Οδηγήτρια του όρους Ιθώμη
Πάνω από όλα τα κειμήλια της μονής δεσπόζει η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης. Πρόκειται για μικρών διαστάσεων εικόνα της Θεοτόκου, η οποία εικονίζεται ημίσωμη να κρατά τον Χριστό. Η Παναγία ανήκει στον εικονογραφικό τύπο της Οδηγήτριας, εκείνης δηλαδή που «δείχνει τον δρόμο», στρέφοντας την προσοχή του πιστού προς τον Χριστό.Η μορφή είναι αχειροποίητος και αποδίδεται στον Ευαγγελιστή Λουκά.
Η ιδιαίτερη ταυτότητα της εικόνας αποτυπώνεται στην επιγραφή που τη συνοδεύει: «Η Οδηγήτρια η επονομαζομένη τω όρει Βουλκάνω». Η φράση αυτή δεν αποτελεί απλώς έναν τίτλο. Συμπυκνώνει τη σχέση της εικόνας με τον συγκεκριμένο τόπο και εξηγεί γιατί η Παναγία της Μονής Βουλκάνου κατέχει τόσο ξεχωριστή θέση στη θρησκευτική ζωή της Μεσσηνίας.
Στη λαϊκή ευσέβεια η εικόνα θεωρείται θαυματουργή και αποτελεί το παλλάδιο της μονής. Η τιμή προς αυτήν έχει διατηρηθεί αδιάκοπα και κορυφώνεται κάθε χρόνο τον Δεκαπενταύγουστο. Τότε η εικόνα δεν παραμένει απλώς ένα στατικό κειμήλιο μέσα στο κάτω μοναστήρι. Ακολουθεί μια τελετουργική πορεία που συνδέει τη Νέα με την Παλαιά Μονή και μετατρέπει ολόκληρο το όρος Ιθώμη σε έναν χώρο προσκυνήματος.
Ιδιαίτερη αξία έχει και το αργυροεπένδυτο κάλυμμα της εικόνας, το οποίο συνδέεται με τη μεγάλη ακμή της μονής κατά τους χρόνους της Απελευθέρωσης του Ελληνικού γένους. Η αυθεντική-εφέστιος εικόνα φέρει στο πίσω μέρος την επιγραφή:
«Εν Σμύρνῃ 1857 Μαρτίου 14. Δι’ επιστασίας Προκοπίου Ρούση και Χ΄ Νικολάου Γιαννάκογλου».
Η ύπαρξη μετοχίων στη Μεσσηνία και στη Σμύρνη μαρτυρεί την ευρύτερη οικονομική και πνευματική ακτινοβολία του μοναστηριού. Η παράδοση της μονής, μάλιστα, συνδέει το αργυρό επένδυμα με το μετόχι της Σμύρνης και το έτος 1857, στοιχείο που υπενθυμίζει ότι η ακτινοβολία της Ιεράς Μονής Βουλκάνου είχε ξεπεράσει τα στενά όρια της Μεσσηνίας.
Από την Παλαιά στη Νέα Μονή
Η ζωή στην κορυφή του όρους Ιθώμη δεν ήταν εύκολη. Το μεγάλο υψόμετρο, το ψύχος και οι ισχυροί άνεμοι, ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες, δυσχέραιναν την καθημερινότητα των μοναχών και την πρόσβαση των προσκυνητών. Έτσι, το 1625 οι πατέρες εγκατέλειψαν την κορυφή και εγκαταστάθηκαν χαμηλότερα, στη θέση όπου βρίσκεται η Νέα Μονή.
Η νέα θέση προσέφερε καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και, κυρίως, νερό. Στον χώρο υπήρχε πηγή, γνωστή ως «Μάνα του νερού», καθώς και ένας παλαιότερος πύργος, γύρω από τον οποίο άρχισε να αναπτύσσεται το νέο μοναστηριακό συγκρότημα. Η Νέα Μονή εξελίχθηκε σταδιακά σε ένα επιβλητικό κοινόβιο με κελιά, στοές, χαγιάτια και βοηθητικούς χώρους.
Το νέο Καθολικό ολοκληρώθηκε το 1701 και αποτελεί χαρακτηριστικό ναό βυζαντινού τύπου, σταυροειδή με τρούλο. Η Παλαιά Μονή παραμένει αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, ενώ η Νέα Μονή έχει διαφορετική λειτουργική παράδοση. Η μεγάλη εορτή της Κοιμήσεως, ωστόσο, εξακολουθεί να ενώνει τις δύο μονές σε ένα ενιαίο πανηγυρικό σύνολο.
Η Μονή στον αγώνα του 1821
Κατά την Τουρκοκρατία η Ιερά Μονή Βουλκάνου γνώρισε σημαντική ακμή και απέκτησε ιδιαίτερη οικονομική και πνευματική δύναμη. Η μονή διέθετε περιουσία και μετόχια και διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στην τοπική κοινωνία. Η ιστορία της, όμως, δεν περιορίζεται στη μοναστική ζωή. Κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 συνδέθηκε στενά με τον αγώνα για την ελευθερία.
Η γεωγραφική της θέση, η οχύρωση και η δυνατότητα φιλοξενίας ανθρώπων και εφοδίων την κατέστησαν καταφύγιο και σημείο συγκέντρωσης αρματολών και κλεφτών. Η συμβολή της στον Αγώνα υπήρξε υλική και ηθική, με προσφορά τροφίμων, χρημάτων και άλλων εφοδίων. Για τη δράση αυτή η μονή υπέστη σκληρές συνέπειες κατά την εκστρατεία του Ιμπραήμ. Το 1825 πυρπολήθηκε από τα στρατεύματά του, γεγονός που εντάσσεται στη γενικότερη καταστροφή που προκάλεσαν οι δυνάμεις του Ιμπραήμ στη Μεσσηνία και στην Πελοπόννησο.
Η πυρπόληση δεν στάθηκε ικανή να διακόψει τη ζωή της μονής. Όπως συνέβη με πολλά μεγάλα μοναστικά κέντρα του Ελληνικού χώρου, η Ιερά Μονή Βουλκάνου πέρασε μέσα από τις καταστροφές της ιστορίας, διατηρώντας τον χαρακτήρα της ως τόπου προσευχής, μνήμης και ελπίδας.
Ένα ζωντανό προσκύνημα
Η ιδιαίτερη δύναμη του Βουλκάνου βρίσκεται στο γεγονός ότι δεν αποτελεί απλώς ένα μνημείο του παρελθόντος. Η μονή παραμένει ζωντανό προσκύνημα και η Παναγία Βουλκανιώτισσα βρίσκεται στο επίκεντρο της πνευματικής ζωής της.
Στη Νέα Μονή φυλάσσεται το πολύτιμο κειμήλιο κατά τη διάρκεια του έτους. Όταν πλησιάζει ο Δεκαπενταύγουστος, όμως, η εικόνα ακολουθεί την παλαιά τελετουργική πορεία προς την Παλαιά Μονή. Η άνοδος προς το Καθολικό της κορυφής μετατρέπεται έτσι σε μια πράξη μνήμης και πίστης: οι προσκυνητές επιστρέφουν συμβολικά στην αρχική κοιτίδα της μονής και τιμούν την Παναγία στον τόπο όπου, σύμφωνα με την παράδοση, συνδέθηκε για πρώτη φορά με την ιστορία του Βουλκάνου.
Το έθιμο αυτό αποκτά ιδιαίτερη συγκινησιακή δύναμη, επειδή ενώνει τρεις διαφορετικές χρονικές βαθμίδες: την αρχαία Ιθώμη, τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή μοναστική παράδοση και τη σύγχρονη ζωή της Εκκλησίας. Η ίδια διαδρομή που ακολουθεί η εικόνα γίνεται ένας συμβολικός άξονας ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν.
Ο Δεκαπενταύγουστος του 2026
Ιδιαίτερη λαμπρότητα αναμένεται να έχει και η φετινή πανήγυρη της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, από τις 13 έως τις 16 Αυγούστου 2026. Σύμφωνα με το πρόγραμμα που παρατίθεται για τον εορτασμό, οι ακολουθίες κατανέμονται ανάμεσα στη Νέα και την Παλαιά Μονή.
Στη Νέα Μονή, την Παρασκευή 14 Αυγούστου τελείται το πρωί Όρθρος και Πανηγυρική Θεία Λειτουργία, ενώ το απόγευμα ο Μέγας Αρχιερατικός Πανηγυρικός Εσπερινός. Ανήμερα της Κοιμήσεως, το Σάββατο 15 Αυγούστου, η ημέρα αρχίζει με τον Αρχιερατικό Πανηγυρικό Όρθρο και κορυφώνεται με την υποδοχή της Ιεράς και Θαυματουργού Εικόνας της Παναγίας Βουλκανιώτισσας και την τέλεση της Πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας.
Στην Παλαιά Μονή, την Παρασκευή 14 Αυγούστου προβλέπονται ο Όρθρος και η Θεία Λειτουργία, ο Μέγας Πανηγυρικός Εσπερινός και, αργότερα τη νύχτα, Πανηγυρική Αγρυπνία. Το πρωί του Σαββάτου 15 Αυγούστου τελείται η Ιερά Παράκληση και πραγματοποιείται η κάθοδος της εικόνας προς τη Νέα Μονή. Έτσι ολοκληρώνεται ο ετήσιος κύκλος της μετάβασης της Ιεράς εικόνος της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης ανάμεσα στις δύο ιστορικές κοιτίδες του μοναστηριού.
Η κληρονομιά της Ιεράς Μονής Βουλκάνου
Η Ιερά Μονή Βουλκάνου είναι ένα μνημείο στο οποίο συναντώνται η ιστορία, η τέχνη, η πίστη και η εθνική μνήμη. Η Παλαιά Μονή, με τις τοιχογραφίες των Μόσχων και την επιβλητική της θέση στην κορυφή του όρους Ιθώμη, αποτελεί έναν πολύτιμο κρίκο της μεταβυζαντινής κληρονομιάς. Η Νέα Μονή, με το μεγάλο μοναστηριακό της συγκρότημα και τη συνεχή λειτουργική ζωή, αποτελεί την καρδιά του σημερινού προσκυνήματος.
Και ανάμεσά τους στέκει η Παναγία Βουλκανιώτισσα. Η μικρή εικόνα, που φέρει τον μεγάλο τίτλο της Οδηγήτριας «την επονομαζομένη τω όρει Βουλκάνω», αποτελεί για τους πιστούς πολύ περισσότερο από ένα ιστορικό έργο τέχνης. Είναι σύμβολο προστασίας, παρηγοριάς και ελπίδας. Είναι η εικόνα που συνδέει τις γενιές των μοναχών και των προσκυνητών, την κορυφή με την κοιλάδα, την αρχαία Ιθώμη με τη σύγχρονη Μεσσηνία.
Γι’ αυτό και η Ιερά Μονή Βουλκάνου δεν μπορεί να ιδωθεί μόνο ως ένας ακόμη ιστορικός μοναστηριακός χώρος. Είναι ένας τόπος όπου η μνήμη παραμένει ζωντανή. Στις πέτρες της Παλαιάς Μονής, στις τοιχογραφίες του 1608, στον τρούλο του Καθολικού της Νέας Μονής, στα ίχνη των καταστροφών του 1825 και κυρίως στο πρόσωπο της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης συμπυκνώνεται μια ιστορία πολλών αιώνων.
Κάθε Δεκαπενταύγουστο, όταν η εικόνα της Οδηγήτριας ανεβαίνει στην παλαιά κοιτίδα και επιστρέφει στη Νέα Μονή, η ιστορία αυτή ανανεώνεται. Οι προσκυνητές δεν ακολουθούν απλώς μια παλαιά παράδοση· συμμετέχουν σε μια ζωντανή αλυσίδα πίστης που συνδέει το σήμερα με εκείνους που πέρασαν από τον ίδιο τόπο πριν από αιώνες.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη σημασία της Ιεράς Μονής Βουλκάνου: ότι, μέσα στις αλλαγές των εποχών, στις δοκιμασίες, στις καταστροφές και στις αναγεννήσεις, παραμένει ένας τόπος όπου ο άνθρωπος εξακολουθεί να αναζητά την «Οδηγήτρια» — εκείνη που, σύμφωνα με την Ορθόδοξη παράδοση, δεν κρατά το βλέμμα επάνω της, αλλά το στρέφει πάντοτε προς τον Χριστό.
Θερμές ευχαριστίες στην Πρόεδρο της πόλης της Μεσσήνης, κα Δώρα Βαρανάκη, που προβάλλει την αυθεντική-εφέστειο εικόνα της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης, ως ευλογία, στη σελίδα της στο FB.
Σχετική Βιβλιογραφία
- Αναπλιώτης, Γιάννης (1959). Βουλκάνο, το ιστορικό μοναστήρι της Μεσσηνίας. Ανάτυπον εκ της «Πελοποννησιακής Πρωτοχρονιάς 1959», Αθήνα.
- Βαγιακάκος, Δικαίος Β. (1955). Η εν Ιθώμη Μονή του Βουλκάνου (και το εν Σμύρνη Μετόχιον αυτής). Περιοδικό «Θεολογία», Τόμος ΚΖ', Τεύχος 2, Αθήνα.
- Βορβίλας, Ιωάννης Μ. (1989). Η εν Μεσσηνία Ιερά Μονή Βουλκάνου. Έκδοσις Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας, Καλαμάτα.
- Θέμελης, Χρυσόστομος (Μητροπολίτης Μεσσηνίας) (1975). Η ονομασία της Ιεράς Μονής Βουλκάνου. Έκδοσις Ιεράς Μητροπόλεως Μεσσηνίας, Καλαμάτα.
- Μανιατόπουλος, Πάνος Χαρ. (2020). Ιστορική Ιερή Μονή Βουλκάνου του 725, Μεσσήνη Μεσσηνίας. Ψηφιακό Φωτογραφικό Λεύκωμα, Openbook.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου