Η ακτημοσύνη, η υπομονή, η υπακοή και η ευσπλαχνία μέσα από τη ζωή των ζώων και των Αγίων
Εισαγωγή
Ευχόμαστε όλοι μας να έχουμε υγεία, ειρήνη στην καρδιά, δύναμη στις δοκιμασίες, υπομονή στις δυσκολίες και μια ζωή γεμάτη ευγνωμοσύνη προς τον Θεό και αγάπη προς κάθε δημιούργημά Του. Είθε να μπορούμε να βλέπουμε πίσω από τα απλά περιστατικά της καθημερινότητας βαθύτερα πνευματικά μηνύματα και να αποκτούμε μια καρδιά περισσότερο ευαίσθητη, ταπεινή και ελεήμονα.
Αφορμή για το παρόν άρθρο αποτελεί η γνωστή εικόνα με τον λόγο που αποδίδεται στον Άγιο Παΐσιο τον Αγιορείτη, σύμφωνα με τον οποίο τα ζώα, χωρίς να διαθέτουν τον ανθρώπινο λογισμό, πολλές φορές μας διδάσκουν με τη συμπεριφορά τους την ακτημοσύνη, την υπομονή, την υπακοή και την εργατικότητα. Το αρχικό υλικό που εξετάσαμε αναπτύσσει ακριβώς αυτή τη σκέψη, συνδέοντάς την με τη βιβλική και πατερική παράδοση.
Η σκέψη αυτή είναι βαθιά ασκητική. Ο Άγιος Παΐσιος δεν κοιτάζει τα ζώα απλώς με φιλοζωικό ενδιαφέρον. Τα παρατηρεί και, μέσα από αυτά, εξετάζει τον άνθρωπο. Ένα ζώο που εργάζεται ακούραστα γίνεται αφορμή να αναρωτηθούμε για τη δική μας υπομονή. Ένα ζώο που αρκείται στα αναγκαία γίνεται έλεγχος της δικής μας πλεονεξίας. Ένα ζώο που υπακούει γίνεται καθρέφτης της δικής μας ανυπακοής.
Η σκέψη αυτή, όμως, δεν αρχίζει ούτε τελειώνει στον Άγιο Παΐσιο. Βρίσκεται βαθιά ριζωμένη στην Αγία Γραφή και στην πατερική παράδοση. Ο Μέγας Βασίλειος, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος και πολλοί άλλοι Πατέρες χρησιμοποιούν τη δημιουργία ως ένα μεγάλο «βιβλίο» μέσα από το οποίο ο άνθρωπος μπορεί να μάθει τον Δημιουργό αλλά και να γνωρίσει καλύτερα τον ίδιο τον εαυτό του.
Και όταν στους βίους των Αγίων συναντούμε ιστορίες με λιοντάρια, αρκούδες, πουλιά και άλλα ζώα, οι ιστορίες αυτές δεν παρουσιάζονται απλώς ως ευχάριστα περιστατικά. Στην αγιολογική παράδοση λειτουργούν ως εικόνες μιας βαθύτερης πραγματικότητας: της ειρήνης ανάμεσα στον άνθρωπο και στην κτίση, η οποία, σύμφωνα με την Πατερική σκέψη, αποτελεί εικόνα της αποκατάστασης του ανθρώπου στην κοινωνία με τον Θεό.
1. Η κτίση ως δώρο του Θεού
Η χριστιανική θεώρηση της φύσης ξεκινά από τη Γένεση. Ο κόσμος δεν είναι αποτέλεσμα μιας τυφλής και απρόσωπης διαδικασίας. Είναι δημιουργία του Θεού.
Ο άνθρωπος έχει ιδιαίτερη θέση μέσα στην κτίση, επειδή δημιουργήθηκε «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» Θεού. Η ιδιαίτερη αυτή θέση, όμως, δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να μεταχειρίζεται τη δημιουργία όπως θέλει. Η εξουσία που του δόθηκε είναι ταυτόχρονα ευθύνη.
Ο άνθρωπος είναι διαχειριστής και όχι απόλυτος ιδιοκτήτης της δημιουργίας.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη σχέση του με τα ζώα. Τα ζώα δεν είναι θεοί, ούτε η Ορθόδοξη Εκκλησία τα εξισώνει με τον άνθρωπο. Είναι όμως δημιουργήματα του Θεού και επομένως δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με περιφρόνηση ή άσκοπη σκληρότητα.
Η Αγία Γραφή είναι σαφής: «Δίκαιος οικτείρει ψυχάς κτηνών αυτού» (Παροιμ. 12:10). Ο δίκαιος άνθρωπος δείχνει ευσπλαχνία ακόμη και στα ζώα που βρίσκονται υπό την ευθύνη του.
Η ευσπλαχνία, επομένως, δεν είναι απλώς μια ευγενική συμπεριφορά. Είναι γνώρισμα δικαιοσύνης.
2. Ο Μέγας Βασίλειος και το μεγάλο σχολείο της δημιουργίας
Στο σημείο αυτό αξίζει να σταθούμε ιδιαίτερα στον Μέγα Βασίλειο, ο οποίος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους Πατέρες που ανέπτυξαν θεολογικά τη σχέση του ανθρώπου με τη δημιουργία.
Στην περίφημη Εξαήμερό του ο Μέγας Βασίλειος ερμηνεύει τη βιβλική αφήγηση της δημιουργίας και παρουσιάζει τον κόσμο ως ένα τεράστιο έργο σοφίας και τάξης του Θεού. Η μελέτη των δημιουργημάτων δεν έχει για τον ίδιο απλώς επιστημονικό ενδιαφέρον. Η παρατήρηση της φύσης μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο στη δοξολογία του Δημιουργού (Βασίλειος ο Μέγας, 1973).
Μάλιστα, ο Μέγας Βασίλειος δεν περιορίζεται στα «μεγάλα» και εντυπωσιακά δημιουργήματα. Παρατηρεί τη συμπεριφορά των ζώων και αναζητά μέσα σε αυτήν μαθήματα για τον άνθρωπο.
Σε Πατερικές αναφορές που συνδέονται με τη διδασκαλία του, τα ζώα παρουσιάζονται ως παραδείγματα τάξης, προσαρμογής και υπακοής στη φυσική τους κατάσταση. Η Εξαήμερος δείχνει γενικότερα πόσο προσεκτικά παρατηρεί ο Μέγας Βασίλειος τον φυσικό κόσμο και πόσο συχνά μετατρέπει την παρατήρηση αυτή σε πνευματική διδασκαλία.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η σκέψη ότι ο άνθρωπος μπορεί να παραδειγματιστεί από τα ζώα που αρκούνται στα αναγκαία. Σε Πατερική παράδοση που αποδίδεται στον Μέγα Βασίλειο, τα υποζύγια ζώα εργάζονται και αρκούνται στην τροφή που χρειάζονται για να ζήσουν. Έτσι γίνονται εικόνα της ακτημοσύνης και της απελευθέρωσης από τη φιλαργυρία.
Εδώ συναντούμε εντυπωσιακά τον Άγιο Παΐσιο, πολλούς αιώνες αργότερα.
Ο Μέγας Βασίλειος βλέπει στη δημιουργία ένα σχολείο αρετής.
Ο Άγιος Παΐσιος συνεχίζει να βλέπει το ίδιο σχολείο μέσα στην καθημερινότητα.
Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, μας λένε περίπου το ίδιο πράγμα:
Κοιτάξτε τη δημιουργία. Ίσως εκεί βρείτε μαθήματα που εμείς οι άνθρωποι ξεχάσαμε.
3. Ο άνθρωπος που ξεχνά και το ζώο που «θυμάται»
Η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί ακόμη και το παράδειγμα των ζώων για να ελέγξει την ανθρώπινη αχαριστία.
Στον προφητικό λόγο του Ησαΐα διαβάζουμε:
«Ἔγνω βοῦς τὸν κτησάμενον καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ· Ἰσραὴλ δέ με οὐκ ἔγνω».
Ο άνθρωπος, που έχει λογική, μνήμη και γνώση του Θεού, μπορεί να ξεχάσει τον Ευεργέτη του. Το ζώο, αντίθετα, αναγνωρίζει τον άνθρωπο που το φροντίζει.
Αυτό ακριβώς το βιβλικό παράδειγμα χρησιμοποιείται στην Πατερική παράδοση ως έλεγχος της ανθρώπινης αχαριστίας. Το υλικό που αποτέλεσε τη βάση του άρθρου επισημαίνει χαρακτηριστικά τη χρήση αυτού του παραδείγματος από τον Μέγα Βασίλειο.
Πόσο συχνά, άραγε, συμβαίνει το ίδιο και σε εμάς;
Πόσα έχουμε λάβει και πόσο εύκολα τα θεωρούμε αυτονόητα;
Έχουμε υγεία και παραπονούμαστε για όσα δεν έχουμε.
Έχουμε ανθρώπους που μας αγαπούν και εστιάζουμε σε εκείνους που μας πλήγωσαν.
Έχουμε τροφή, σπίτι, ασφάλεια και πάλι αισθανόμαστε ότι μας λείπει κάτι.
Η παρατήρηση ενός ζώου γίνεται έτσι πνευματικός έλεγχος.
4. Τα ζώα και το μάθημα της ακτημοσύνης
Ο άνθρωπος έχει ένα ιδιαίτερο πρόβλημα που τα ζώα δεν έχουν: μπορεί να συσσωρεύει.
Δεν αρκείται εύκολα στο απαραίτητο. Θέλει περισσότερα.
Περισσότερα χρήματα.
Περισσότερα αντικείμενα.
Περισσότερη αναγνώριση.
Περισσότερη δύναμη.
Περισσότερη ασφάλεια.
Η χριστιανική ακτημοσύνη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όλοι πρέπει να εγκαταλείψουν τα σπίτια και την περιουσία τους. Σημαίνει ότι ο άνθρωπος πρέπει να απελευθερωθεί εσωτερικά από τη δουλεία των υλικών πραγμάτων.
Ο Χριστός μάς παραπέμπει στα πετεινά του ουρανού:
«Ἐμβλέψατε εἰς τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι οὐ σπείρουσιν οὐδὲ θερίζουσιν οὐδὲ συνάγουσιν εἰς ἀποθήκας, καὶ ὁ οὐράνιος Πατὴρ ὑμῶν τρέφει αὐτά» (Ματθ. 6:26).
Το μήνυμα του Χριστού δεν είναι να σταματήσουμε να εργαζόμαστε. Είναι να σταματήσουμε να λατρεύουμε την ασφάλεια που νομίζουμε ότι μας προσφέρει η συσσώρευση.
Και εδώ το ζώο γίνεται ένας απλός, σιωπηλός δάσκαλος.
5. Η υπομονή των ζώων και ο ανθρώπινος γογγυσμός
Μια δεύτερη αρετή είναι η υπομονή.
Ο Άγιος Παΐσιος συχνά χρησιμοποιεί απλά παραδείγματα από τη ζωή των ζώων για να δείξει πόσο εύκολα ο άνθρωπος γογγύζει.
Το ζώο εργάζεται.
Κουράζεται.
Πεινά.
Διψά.
Κρυώνει.
Ζεσταίνεται.
Και όμως συνεχίζει τη ζωή του.
Ο άνθρωπος, αντίθετα, μπορεί να έχει πολύ περισσότερες ανέσεις και να γογγύζει περισσότερο.
Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να θεωρούμε αποδεκτή την κακομεταχείριση των ζώων. Το αντίθετο. Αν το ζώο μάς διδάσκει υπομονή, εμείς οφείλουμε να του προσφέρουμε προστασία.
Η Πατερική σκέψη δεν λέει: «Αφού αντέχει, κακομεταχειρίσου το».
Λέει: «Αφού βλέπεις πόσο υποφέρει, μάθε εσύ να μην απελπίζεσαι στις δικές σου δοκιμασίες και μάθε ταυτόχρονα να ανακουφίζεις τον πόνο του άλλου».
6. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος και η «ελεήμων καρδιά»
Σε αυτό το σημείο η Πατερική παράδοση ανεβαίνει σε ακόμη υψηλότερο επίπεδο.
Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος μιλά για την «ελεήμονα καρδιά» ως καρδιά που φλέγεται για ολόκληρη τη δημιουργία. Η ευσπλαχνία δεν περιορίζεται στον άνθρωπο. Περιλαμβάνει τα ζώα, τα πουλιά και ολόκληρη την κτίση (Ισαάκ ο Σύρος, 2019).
Αυτή η διδασκαλία είναι συγκλονιστική.
Ο άνθρωπος που πλησιάζει τον Θεό δεν γίνεται πιο σκληρός.
Γίνεται πιο ευαίσθητος.
Δεν απομακρύνεται από τον πόνο των πλασμάτων.
Πονά περισσότερο όταν βλέπει κάποιο πλάσμα να υποφέρει.
Δεν είναι τυχαίο ότι η παράδοση αποδίδει στους μεγάλους ασκητές μια ιδιαίτερη πραότητα απέναντι στα ζώα.
7. Ο Άγιος Γεράσιμος και το λιοντάρι: μια ιστορία που δεν ξεχνιέται
Από τις πιο αγαπημένες ιστορίες της Ορθόδοξης παράδοσης είναι εκείνη του Αγίου Γερασίμου του Ιορδανίτη και του λιονταριού.
Σύμφωνα με το συναξαριακό αφήγημα, ο Άγιος συνάντησε στην έρημο ένα λιοντάρι που υπέφερε επειδή είχε τραυματισμένο πόδι. Ο Άγιος το πλησίασε χωρίς φόβο, περιποιήθηκε την πληγή του και αφαίρεσε το αγκάθι που είχε προκαλέσει τον πόνο.
Το άγριο ζώο, αντί να επιτεθεί, παρέμεινε κοντά στον Άγιο.
Από εκείνη τη στιγμή δημιουργήθηκε μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ τους.
Το λιοντάρι, σύμφωνα με την παράδοση, έγινε πιστός σύντροφος της αδελφότητας και βοηθούσε στις εργασίες της μονής.
Το πιο συγκινητικό μέρος της διήγησης έρχεται αργότερα.
Όταν ο Άγιος Γεράσιμος πέθανε, το λιοντάρι αναζήτησε τον άνθρωπο που το είχε θεραπεύσει. Όταν οδηγήθηκε στον τάφο του Αγίου, αντιλήφθηκε, σύμφωνα με το συναξαριακό αφήγημα, ότι ο ευεργέτης του είχε φύγει από τη ζωή και πέθανε και το ίδιο από τη θλίψη. Η ιστορία έχει διασωθεί ως ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα της αγιολογικής παράδοσης για τη σχέση των Αγίων με τα ζώα.
Ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο ο κάθε αναγνώστης προσεγγίζει το θαυμαστό στοιχείο της διήγησης, το μήνυμα είναι πανέμορφο:
Το πλάσμα θυμήθηκε εκείνον που του έδειξε ευσπλαχνία.
Και εδώ ξαναγυρίζουμε στον άνθρωπο.
Εμείς θυμόμαστε άραγε εκείνους που μας ευεργέτησαν;
8. Ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ και η αρκούδα
Ίσως η πιο χαριτωμένη ιστορία που μπορεί να εντυπωσιάσει τους αναγνώστες είναι εκείνη του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ και της αρκούδας.
Ο Άγιος ασκήτευε μέσα στα δάση του Σάρωφ. Σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση, ζούσε με μεγάλη εγκράτεια και είχε ελάχιστη τροφή. Παρ’ όλα αυτά, μοίραζε από το λίγο ψωμί του στα πουλιά και στα ζώα του δάσους. Ανάμεσα στα ζώα που τον επισκέπτονταν ήταν και μια μεγάλη αρκούδα.
Κάποια στιγμή μια γυναίκα που επισκέφθηκε τον Άγιο τρόμαξε βλέποντας την αρκούδα.
Ο Άγιος όμως δεν φοβόταν.
Της έδωσε ψωμί και την παρότρυνε να το προσφέρει η ίδια στην αρκούδα.
Η γυναίκα δίστασε.
Ο Άγιος την καθησύχασε.
Και εκείνη τελικά πλησίασε το θηρίο και του έδωσε το ψωμί.
Η εικόνα αυτή είναι πανέμορφη: μια γυναίκα που φοβάται μια αρκούδα και ένας Άγιος που βλέπει μπροστά του ένα πλάσμα του Θεού.
Η αγιολογική παράδοση περιγράφει την αρκούδα να επισκέπτεται συχνά τον Άγιο και να δέχεται τροφή από αυτόν.
Υπάρχει μάλιστα και μια χαριτωμένη διήγηση σύμφωνα με την οποία, όταν ο Άγιος είχε επισκέπτες, έστειλε την αρκούδα να του φέρει κάτι για να προσφέρει στους ανθρώπους. Η αρκούδα επέστρεψε κρατώντας, κατά την παράδοση, μια κηρήθρα με μέλι.
Αυτό είναι ένα από εκείνα τα περιστατικά που μένουν εύκολα στη μνήμη.
Γιατί;
Επειδή μέσα σε λίγες λέξεις υπάρχει ολόκληρη εικόνα:
Ο Άγιος.
Η αρκούδα.
Οι φοβισμένοι επισκέπτες.
Το ψωμί.
Και, τελικά, το μέλι.
Η ιστορία μοιάζει σχεδόν σαν παραμύθι, όμως μέσα στην αγιολογική παράδοση λειτουργεί ως εικόνα της ειρηνευμένης σχέσης ανθρώπου και κτίσης.
9. Ο Άγιος Παΐσιος και η αρκούδα στη Μονή Στομίου
Κάτι ανάλογο συναντούμε και στη ζωή του Αγίου Παϊσίου.
Κατά την περίοδο της ασκήσεώς του στη Μονή Στομίου στην Κόνιτσα, υπάρχουν διηγήσεις για την παρουσία μιας αρκούδας στην περιοχή. Σε αφήγηση που παρατίθεται από την Ιερά Μητρόπολη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου, η αρκούδα εμφανιζόταν κατά καιρούς κοντά στη μονή και ο Γέροντας γνώριζε την παρουσία της. Μάλιστα, αναφέρεται περιστατικό κατά το οποίο μια επισκέπτρια συνάντησε το ζώο μέσα στη νύχτα και, νομίζοντας αρχικά ότι ήταν μεγάλο σκυλί, ρώτησε τον Γέροντα αν ανήκε στο μοναστήρι. Η απάντηση του Αγίου Παϊσίου ήταν χαρακτηριστικά χαριτωμένη: «Σκυλί είναι αυτό; Για κοίταξε καλά. Αρκούδα είναι».
Είναι ένα περιστατικό που ταιριάζει απόλυτα με τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε τον Άγιο Παΐσιο: απλότητα, χιούμορ, φυσικότητα και βαθιά σχέση με τη δημιουργία.
Ο Άγιος δεν αντιμετωπίζει την αρκούδα σαν ένα «τέρας» που πρέπει οπωσδήποτε να καταστραφεί. Την αντιμετωπίζει ως πλάσμα που έχει τον δικό του χώρο.
Και αυτή είναι μια σημαντική οικολογική διάσταση της Ορθόδοξης πνευματικότητας:
Δεν χρειάζεται να αγαπούμε τη φύση για να την κυριαρχούμε. Μπορούμε να την αγαπούμε και να της αφήνουμε χώρο να υπάρχει.
10. Ο Άγιος Παΐσιος και τα μικρά πλάσματα
Οι διηγήσεις για τον Άγιο Παΐσιο δεν περιορίζονται στα μεγάλα ζώα.
Στο Σινά, σύμφωνα με τις διηγήσεις που περιλαμβάνονται στο υλικό της παρούσας εργασίας, ο Γέροντας μοιραζόταν την ελάχιστη τροφή του με πουλιά και ποντίκια. Η εικόνα είναι ιδιαίτερα συγκινητική: ένας ασκητής που διαθέτει ελάχιστα και, αντί να κρατήσει τα πάντα για τον εαυτό του, μοιράζεται ακόμη και το λίγο του με τα πλάσματα που βρίσκονται γύρω του.
Εδώ βρίσκεται ένα βαθύτερο μάθημα.
Δεν είναι δύσκολο να προσφέρουμε όταν έχουμε περίσσευμα.
Το πραγματικό μάθημα είναι να προσφέρουμε όταν έχουμε λίγο.Ο Άγιος Παΐσιος, σύμφωνα με αυτή την παράδοση, δεν περίμενε να περισσέψει τροφή για να τη δώσει στα ζώα.
Έδινε από το δικό του.
Αυτό είναι ακτημοσύνη στην πράξη.
11. Ένα ακόμη χαριτωμένο παράδειγμα: ο Άγιος Χατζη-Γεώργης και ο αγριόχοιρος
Σε άλλη αγιολογική διήγηση συναντούμε τον Γέροντα Χατζη-Γεώργη και έναν αγριόχοιρο που προκαλούσε ζημιές στον κήπο.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Γέροντας σταύρωσε το ζώο και εκείνο έμεινε ακίνητο. Ο Άγιος το έπιασε και το έκλεισε για λίγο στον στάβλο, σαν να του επέβαλε έναν μικρό «κανόνα». Ύστερα το άφησε ελεύθερο, προειδοποιώντας το να μην επιστρέψει. Η διήγηση καταγράφεται σε συλλογές σχετικές με τους Αγίους και τα ζώα.
Η ιστορία προκαλεί χαμόγελο, αλλά μας δίνει και ένα ενδιαφέρον μήνυμα: η σχέση των Αγίων με τα ζώα παρουσιάζεται όχι ως σχέση βίας, αλλά ως σχέση ειρήνης και ορίων.
Ο Άγιος δεν χρειάζεται να εξοντώσει το ζώο επειδή μπήκε στον κήπο.
Το απομακρύνει.
Το νουθετεί, θα λέγαμε χαριτολογώντας.
Και το αφήνει να συνεχίσει τη ζωή του.
12. Γιατί οι Άγιοι εμφανίζονται τόσο συχνά να ζουν ειρηνικά με τα ζώα;
Εδώ φτάνουμε στην καρδιά της Πατερικής ερμηνείας.
Η αγιολογική παράδοση συνδέει τη σχέση αυτή με την ιδέα της προπτωτικής αρμονίας.
Ο άνθρωπος, πριν από την Πτώση, βρισκόταν σε διαφορετική σχέση με τον Θεό και την κτίση. Με την αμαρτία εισήλθαν στη δημιουργία η φθορά, ο φόβος και ο θάνατος.
Όταν λοιπόν οι βίοι των Αγίων περιγράφουν ζώα που ημερεύουν μπροστά σε έναν Άγιο, η εικόνα ερμηνεύεται συμβολικά ως μια μικρή αναλαμπή της παραδείσιας κατάστασης.
Η Ιερά Μητρόπολη Ναυπάκτου, μιλώντας για τους Αγίους Παΐσιο και Σεραφείμ, συνδέει ακριβώς αυτή την ειρηνική σχέση με την ιδέα ότι οι Άγιοι είχαν «συμφιλιωθεί» με την άλογη δημιουργία και ότι τα ζώα, σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση, αντιλαμβάνονταν την πνευματική τους κατάσταση.
Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε τέτοιες διηγήσεις σαν επιστημονικές περιγραφές συμπεριφοράς των ζώων.
Η αξία τους είναι θεολογική και πνευματική.
Μας δείχνουν έναν άνθρωπο που δεν βρίσκεται σε πόλεμο με τον κόσμο γύρω του.
13. Ο άνθρωπος ως «βασιλιάς» που οφείλει να υπηρετεί
Εδώ βρίσκεται ένα μεγάλο παράδοξο.
Ο άνθρωπος είναι ο «βασιλιάς» της δημιουργίας.
Αλλά στην Ορθόδοξη θεώρηση ο αληθινός βασιλιάς δεν είναι τύραννος.
Ο Χριστός είναι ο Κύριος που πλένει τα πόδια των μαθητών Του.
Άρα και ο άνθρωπος, όταν θέλει να μιμηθεί τον Χριστό, δεν χρησιμοποιεί την εξουσία του για να καταστρέφει.
Τη χρησιμοποιεί για να υπηρετεί.
Αυτό σημαίνει ότι η σχέση μας με τα ζώα πρέπει να χαρακτηρίζεται από υπευθυνότητα.
Όταν ένα ζώο εξαρτάται από εμάς, έχουμε καθήκον να το προστατεύουμε.
Όταν ένα ζώο υποφέρει, οφείλουμε, όπου μπορούμε, να το ανακουφίσουμε.
Όταν ένα ζώο βρίσκεται στον φυσικό του χώρο, πρέπει να σεβόμαστε την ύπαρξή του.
Η εξουσία χωρίς αγάπη γίνεται τυραννία.
Η δύναμη χωρίς ευσπλαχνία γίνεται βία.
Η ανθρώπινη ανωτερότητα χωρίς ευθύνη γίνεται αλαζονεία.
14. Τι μας διδάσκουν τελικά τα ζώα;
Αν συγκεντρώσουμε τα παραπάνω, μπορούμε να πούμε ότι η Πατερική παράδοση μάς προσφέρει ένα ολόκληρο «σχολείο» μέσα από τη δημιουργία.
Από τα πουλιά μαθαίνουμε την εμπιστοσύνη.
Ο Χριστός μάς καλεί να κοιτάξουμε τα πετεινά του ουρανού και να εμπιστευθούμε περισσότερο την πρόνοια του Θεού (Ματθ. 6:26).
Από τα υποζύγια μαθαίνουμε την εργατικότητα και την απλότητα.
Ο Μέγας Βασίλειος και άλλοι Πατέρες χρησιμοποιούν τη συμπεριφορά των ζώων για να ελέγξουν την ανθρώπινη φιλαργυρία και να προβάλλουν την αυτάρκεια.
Από την υπομονή τους μαθαίνουμε την καρτερία.
Τα ζώα γίνονται αφορμή να δούμε πόσο εύκολα εμείς γογγύζουμε.
Από την πίστη τους στον άνθρωπο μαθαίνουμε την εμπιστοσύνη.
Το λιοντάρι του Αγίου Γερασίμου και η αρκούδα του Αγίου Σεραφείμ είναι χαρακτηριστικές αγιολογικές εικόνες αυτής της σχέσης.
Από την ευσπλαχνία των Αγίων προς τα ζώα μαθαίνουμε την ελεήμονα καρδιά.
Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος μας δείχνει ότι η πνευματική τελείωση δεν κάνει τον άνθρωπο πιο σκληρό αλλά πιο συμπονετικό.
Και από τον Άγιο Παΐσιο μαθαίνουμε να χαμογελάμε με τα απλά πράγματα.
Η αρκούδα στο Στόμιο, τα πουλιά στο Σινά, τα μικρά πλάσματα που μοιράζονταν την τροφή του, δεν είναι απλώς ιστορίες.
Είναι εικόνες ενός ανθρώπου που είχε μάθει να βλέπει τη δημιουργία με διαφορετικά μάτια.
15. Το μεγαλύτερο μάθημα: η ευσπλαχνία
Ίσως τελικά όλα αυτά να συνοψίζονται σε μία μόνο λέξη:
Ευσπλαχνία.
Η ευσπλαχνία είναι η γέφυρα ανάμεσα στην πίστη και στην καθημερινή ζωή.
Δεν αρκεί να μιλάμε για τον Θεό και να παραμένουμε σκληροί απέναντι στους αδύναμους.
Δεν αρκεί να γνωρίζουμε τους Πατέρες και να μην εφαρμόζουμε τίποτε από όσα διδάσκουν.
Δεν αρκεί να συγκινούμαστε με την αρκούδα του Αγίου Σεραφείμ ή το λιοντάρι του Αγίου Γερασίμου.
Το ερώτημα είναι τι κάνουμε εμείς όταν συναντήσουμε ένα πλάσμα που χρειάζεται βοήθεια.
Εκεί αρχίζει η πραγματική πνευματική ζωή.
Επίλογος: Ας γίνουμε κι εμείς λίγο πιο «άγιοι» απέναντι στη δημιουργία
Από τον Μέγα Βασίλειο μέχρι τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο και από τον Άγιο Γεράσιμο μέχρι τον Άγιο Σεραφείμ και τον Άγιο Παΐσιο, συναντούμε μια κοινή πνευματική ευαισθησία: η δημιουργία δεν είναι κάτι αδιάφορο.
Ο Μέγας Βασίλειος μάς καλεί να κοιτάξουμε με θαυμασμό την τάξη και τη σοφία της δημιουργίας.
Ο Άγιος Ισαάκ μάς καλεί να αποκτήσουμε ελεήμονα καρδιά για κάθε κτίσμα.
Ο Άγιος Γεράσιμος παρουσιάζεται να θεραπεύει ένα πληγωμένο λιοντάρι.
Ο Άγιος Σεραφείμ μοιράζεται το ψωμί του με τα ζώα και συνοδεύεται από την περίφημη αρκούδα του.
Ο Άγιος Παΐσιος αντιμετωπίζει τα ζώα με πραότητα και τα χρησιμοποιεί ως αφορμή για να μας διδάξει την ακτημοσύνη, την υπομονή και την υπακοή.
Και έτσι επιστρέφουμε στην αρχική φράση.
Ίσως τα ζώα πράγματι να μας «πέρασαν» σε ορισμένες αρετές.
Όχι επειδή είναι ανώτερα από τον άνθρωπο.
Αλλά επειδή εμείς, ενώ έχουμε λογική, ελευθερία και γνώση, πολλές φορές ξεχνάμε τα απλά.
Ξεχνάμε να είμαστε ευγνώμονες.
Ξεχνάμε να αρκούμαστε.
Ξεχνάμε να υπομένουμε.
Ξεχνάμε να υπακούμε στο καλό.
Ξεχνάμε να συμπονούμε.
Και τότε ένα μικρό ζώο, ένα πουλί, ένας σκύλος, μια γάτα, ένα άλογο, ακόμη και ένα πλάσμα που περνά απαρατήρητο, μπορεί να γίνει για εμάς ένας μικρός «κήρυκας» της δημιουργίας.
Ας ανοίξουμε, λοιπόν, τα μάτια μας.
Ας παρατηρήσουμε.
Ας ευχαριστήσουμε.
Ας βοηθήσουμε.
Ας προστατεύσουμε.
Και, πάνω απ’ όλα, ας ζητήσουμε από τον Θεό να μας χαρίσει μια καρδιά που δεν θα είναι σκληρή.
Μια καρδιά που θα μπορεί να χαρεί με τη χαρά του άλλου και να πονέσει με τον πόνο του.
Μια καρδιά που, όπως μας διδάσκει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, θα μπορεί να αγκαλιάζει με ευσπλαχνία ολόκληρη την κτίση.
Ευχόμαστε όλοι μας να αποκτήσουμε αυτή την ευλογημένη ευαισθησία. Να έχουμε ειρήνη στις καρδιές μας, υπομονή στις δοκιμασίες, απλότητα στη ζωή, ευγνωμοσύνη για όσα έχουμε και δύναμη να προστατεύουμε όσους χρειάζονται τη βοήθειά μας. Είθε να προχωρούμε όλοι μας με περισσότερη αγάπη, περισσότερη ταπείνωση και περισσότερη ευσπλαχνία, ώστε ο κόσμος γύρω μας —άνθρωποι, ζώα και ολόκληρη η δημιουργία— να γίνεται, έστω και λίγο, πιο όμορφος από τον τρόπο με τον οποίο τον παραλάβαμε.
Βιβλιογραφία
Βασίλειος ο Μέγας. (1973). Εξαήμερος (Σ. Σάκκος, Μετάφρ.). Πατερικαί Εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς».
Βασίλειος ο Μέγας. (1990). Περί νηστείας. Στο Βασιλείου Καισαρείας του Μεγάλου άπαντα τα έργα. Πατερικαί Εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς».
Γεράσιμος ο Ιορδανίτης. (χ.χ.). Βίος και πολιτεία του Οσίου Γερασίμου του Ιορδανίτου. Συναξαριακή παράδοση.
Ισαάκ ο Σύρος. (2019). Λόγοι ασκητικοί. Εν πλω.
Παΐσιος Αγιορείτης. (2007). Λόγοι Ε΄: Πάθη και αρετές. Ιερόν Ησυχαστήριον «Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος».
Σεραφείμ του Σάρωφ. (χ.χ.). Βίος του Οσίου Σεραφείμ του Σάρωφ. Αγιολογική παράδοση.
Χρυσόστομος, Ι. (1997). Ομιλίες στα γεγονότα της θείας οικονομίας. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος.
Ιερά Μητρόπολις Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου. (2015). Παράλληλοι βίοι Αγίων: Άγιος Σεραφείμ Σάρωφ – Άγιος Παΐσιος Αγιορείτης. Εκκλησιαστική Παρέμβαση. https://parembasis.gr/index.php/el/menu-teyxos-223/4079-2015-223-01-a
Ιερά Μονή Παντοκράτορος. (χ.χ.). Οι Άγιοι και τα ζώα. https://www.impantokratoros.gr/agioi_zoa.el.aspx
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου