Στα χωριά γύρω από την Κυπαρισσία, εκεί όπου το δειλινό μοσχοβολούσε θυμάρι, φασκόμηλο και νυχτολούλουδο, υπήρχε κάποτε μια γυναίκα που οι άνθρωποι τη θυμούνται ακόμη με αγάπη και θαυμασμό. Ήταν η γιαγιά Ευδοκία, μια λιγόλογη αλλά σοφή γυναίκα της υπαίθρου, που είχε αποκτήσει το παράξενο και τιμητικό προσωνύμιο «Κουνουπομάχος». Όχι γιατί κρατούσε όπλα ή γιατί έκανε κάποιο μεγάλο κατόρθωμα στα μάτια της πολιτείας, αλλά γιατί ήξερε να πολεμά τα κουνούπια με τρόπους φυσικούς, παλιούς και θαυμαστά αποτελεσματικούς.
Σε μια εποχή που τα σπίτια δεν είχαν σίτες, ούτε ηλεκτρικές συσκευές, ούτε χημικά σπρέι, τα κουνούπια αποτελούσαν πραγματική μάστιγα. Τα καλοκαιρινά βράδια, ειδικά κοντά στα νερά και στα περιβόλια της Μεσσηνίας, γέμιζαν από το γνώριμο βουητό τους. Οι άνθρωποι ξυπνούσαν με τσιμπήματα, τα παιδιά έκλαιγαν από τη φαγούρα και οι γεροντότεροι έλεγαν πως «το κουνούπι δεν αφήνει άνθρωπο να σταυρώσει ύπνο»
Μέσα σε αυτή τη δύσκολη καθημερινότητα, η γιαγιά Ευδοκία είχε γίνει σωτήρας για συγγενείς, γείτονες και περαστικούς. Ζούσε σε ένα μικρό πέτρινο σπίτι λίγο έξω από την πόλη, με αυλή γεμάτη βασιλικό, λεβάντα και δεντρολίβανο. Οι γλάστρες της δεν ήταν μονάχα στολίδι· ήταν το φυσικό της οπλοστάσιο. Η ίδια έλεγε πως «ο Θεός έβαλε φάρμακο σε κάθε μυρωδιά της γης», και πίστευε ακράδαντα πως η φύση προσφέρει λύσεις για όλα τα βάσανα του ανθρώπου.
Οι χωριανοί θυμούνται πως τα βράδια του Ιουλίου, όταν η ζέστη γινόταν αφόρητη και τα κουνούπια πλήθαιναν, η Ευδοκία άναβε μικρά πήλινα δοχεία στην αυλή της. Μέσα έριχνε ξεραμένη λεβάντα και φύλλα ευκαλύπτου. Ο καπνός ανέβαινε αργά, σκορπίζοντας άρωμα που για τους ανθρώπους ήταν ευχάριστο, αλλά για τα κουνούπια ανυπόφορο. «Τα κουνούπια δεν αντέχουν τις δυνατές ευωδιές», έλεγε. Και πράγματι, όσοι κάθονταν κοντά της μπορούσαν να απολαύσουν το βραδινό τους χωρίς το αδιάκοπο ξύσιμο.
Ιδιαίτερα γνωστή είχε γίνει για το περίφημο φυσικό αντικουνουπικό της. Χρόνια πριν εμφανιστούν τα εμπορικά σπρέι, εκείνη ανακάτευε νερό, λίγο καθαρό οινόπνευμα και αιθέρια έλαια από ευκάλυπτο, μέντα και λεβάντα. Το φύλαγε σε μικρά γυάλινα μπουκαλάκια και ψέκαζε με αυτό τα χέρια, τα ρούχα και τις κουβέρτες των παιδιών. Οι γυναίκες του χωριού έλεγαν πως «της Ευδοκίας το νερό διώχνει και το πιο πεισματάρικο κουνούπι».
Η ίδια δεν είχε μάθει γράμματα, όμως κατείχε εκείνη τη βαθιά λαϊκή σοφία που περνούσε από γενιά σε γενιά. Είχε διδαχθεί τις πρακτικές αυτές από τη μητέρα και τη γιαγιά της, που ζούσαν σε ακόμη πιο δύσκολες εποχές. Τότε οι άνθρωποι εξαρτιόνταν απόλυτα από τη φύση και παρατηρούσαν με προσοχή τα φυτά, τα ζώα και τις εποχές. Από αυτές τις παρατηρήσεις γεννήθηκαν οι λαϊκές συνταγές και τα γιατροσόφια.
Ένα περιστατικό που συχνά αφηγούνται οι παλιοί συνέβη ένα καλοκαίρι με μεγάλη υγρασία. Ένα μικρό παιδί είχε γεμίσει τσιμπήματα και έκλαιγε ασταμάτητα από τη φαγούρα. Η μητέρα του έτρεξε απελπισμένη στη γιαγιά Ευδοκία. Εκείνη πήρε λίγο μηλόξυδο, το ακούμπησε πάνω στα πρησμένα σημεία και ύστερα έτριψε απαλά το δέρμα με το εσωτερικό από φλούδα μπανάνας. Μέσα σε λίγη ώρα ο ερεθισμός είχε καταλαγιάσει και το παιδί κοιμήθηκε ήρεμο. Από τότε, πολλές γυναίκες του χωριού κράτησαν το μηλόξυδο στην κουζίνα όχι μόνο για το φαγητό αλλά και ως «φάρμακο για τα κουνούπια», όπως το αποκαλούσαν.
Η Ευδοκία πίστευε πολύ και στη δύναμη των φυτών γύρω από το σπίτι. Δεν υπήρχε αυλή χωρίς βασιλικό. «Ο βασιλικός ευλογεί το σπίτι και διώχνει τα κακά», έλεγε, εννοώντας όχι μόνο τα έντομα αλλά και κάθε κακοτυχία. Δίπλα του φύτευε λεβάντα και δεντρολίβανο, δημιουργώντας έναν φυσικό φραγμό απέναντι στα κουνούπια. Τα βράδια, όταν φυσούσε το αεράκι από το Ιόνιο, οι μυρωδιές απλώνονταν παντού.
Άλλη αγαπημένη της συνήθεια ήταν το λεμόνι με το γαρύφαλλο. Πάνω σε ένα λεμόνι κομμένο στη μέση κάρφωνε μικρά γαρίφαλα, σαν να δημιουργούσε ένα αστέρι κατά του κακού. Το τοποθετούσε κοντά στα παράθυρα ή δίπλα στα κρεβάτια. Οι νεότεροι γελούσαν στην αρχή, μα όταν έβλεπαν πως τα κουνούπια λιγόστευαν, ζητούσαν κι αυτοί να μάθουν το μυστικό.
Σημαντική θέση στις διηγήσεις για τη γιαγιά Ευδοκία έχει και η περίφημη παγίδα με τη μαγιά. Για τους ανθρώπους της εποχής, σχεδόν έμοιαζε με μαγεία. Χρησιμοποιούσε ένα απλό πλαστικό βαθύ μπο, ζάχαρη, χλιαρό νερό και λίγη μαγιά. Η ζύμωση παρήγαγε διοξείδιο του άνθρακα, που τραβούσε τα κουνούπια όπως η ανθρώπινη ανάσα. Εκείνα έμπαιναν μέσα στην αυτοσχέδια παγίδα και δεν μπορούσαν να βγουν. Οι χωρικοί εντυπωσιάζονταν από την αποτελεσματικότητα της μεθόδου και έλεγαν πως «η Ευδοκία ξεγέλασε ακόμη και τα κουνούπια».
Οι ιστορίες γύρω από το πρόσωπό της έγιναν με τα χρόνια σχεδόν θρύλος. Άλλοι διηγούνταν πως μπορούσε να καταλάβει από τον καιρό πότε θα εμφανίζονταν πολλά κουνούπια. Άλλοι έλεγαν πως γνώριζε ποια φυτά πρέπει να καούν και ποια όχι. Εκείνη πάντως ποτέ δεν παρουσίαζε τον εαυτό της ως σπουδαίο άνθρωπο. Έλεγε απλά πως «οι παλιοί κάτι ήξεραν» και πως η φύση μιλά σε όποιον έχει υπομονή να την ακούσει.
Τα καλοκαίρια στο σπίτι της μετατρέπονταν σε μικρό σχολείο λαϊκής σοφίας. Τα εγγόνια της κάθονταν γύρω από το τραπέζι και την παρακολουθούσαν να ανακατεύει βότανα, να γεμίζει μικρά μπουκάλια και να διηγείται ιστορίες από τα παλιά. Έτσι μεταδόθηκαν οι γνώσεις της στις επόμενες γενιές. Δεν υπήρχαν βιβλία ούτε σημειώσεις· μόνο μνήμη, εμπειρία και προφορικός λόγος.
Σήμερα, πολλοί επιστήμονες αναγνωρίζουν πως αρκετές από τις πρακτικές της είχαν πραγματική βάση. Η σιτρονέλα, ο ευκάλυπτος, η λεβάντα και η μέντα θεωρούνται φυσικά απωθητικά των κουνουπιών. Ιδιαίτερα το έλαιο από λεμόνι και ευκάλυπτο χαρακτηρίζεται ιδιαίτερα αποτελεσματικό και πιο φιλικό για την αναπνοή σε σχέση με ορισμένα χημικά προϊόντα. Αυτό όμως που έχει μεγαλύτερη σημασία δεν είναι μόνο η πρακτική αξία των συνταγών της, αλλά ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι της υπαίθρου συμβίωναν με τη φύση χωρίς να τη βλάπτουν.
Η ιστορία της γιαγιάς Ευδοκίας αποτελεί ένα μικρό αλλά σημαντικό κομμάτι της λαϊκής μας παράδοσης. Μαρτυρά πώς οι άνθρωποι της Ελληνικής υπαίθρου κατάφερναν να επιβιώνουν με απλά μέσα, αξιοποιώντας τη γνώση των φυτών και των φυσικών υλικών. Σε κάθε χωριό υπήρχε κάποτε μια μορφή σαν κι εκείνη: μια γυναίκα που ήξερε τα βότανα, τις θεραπείες και τα πρακτικά μυστικά της καθημερινότητας.
Στη σημερινή εποχή της τεχνολογίας, όπου όλα αγοράζονται έτοιμα, τέτοιες μορφές μοιάζουν μακρινές. Κι όμως, η μνήμη τους παραμένει ζωντανή, γιατί συνδέεται με κάτι βαθύτερο: με την ανάγκη του ανθρώπου να εμπιστεύεται τη σοφία της φύσης και τη δύναμη της κοινότητας. Η γιαγιά Ευδοκία δεν ήταν επιστήμονας ούτε θεραπεύτρια με επίσημους τίτλους. Ήταν μια απλή γυναίκα της Μεσσηνιακής γης, που μέσα από την εμπειρία και την αγάπη για τους ανθρώπους έγινε θρύλος.
Ακόμη και σήμερα, όσοι τη θυμούνται λένε πως τα καλοκαίρια μυρίζουν λεβάντα και βασιλικό όταν μιλούν για εκείνη. Και ίσως αυτό να είναι η μεγαλύτερη απόδειξη ότι οι άνθρωποι δεν μένουν ζωντανοί μόνο μέσα από τα έργα τους, αλλά και μέσα από τις μικρές καθημερινές ευεργεσίες που πρόσφεραν στους άλλους.
Έτσι, η «Κουνουπομάχος» της Κυπαρισσίας πέρασε στη λαϊκή μνήμη όχι ως μια παράξενη φιγούρα, αλλά ως σύμβολο σοφίας, φροντίδας και αρμονικής σχέσης με τη φύση. Ένα πρόσωπο που μας θυμίζει πως πολλές φορές οι πιο απλές γνώσεις είναι και οι πιο πολύτιμες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου