1. Εισαγωγή
Ο 7ος αιώνας υπήρξε μία από τις πιο ταραγμένες περιόδους της βυζαντινής ιστορίας. Θεολογικές έριδες, πολιτικές ανακατατάξεις και πνευματικές δοκιμασίες συγκλόνιζαν την αυτοκρατορία. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναδείχθηκαν μεγάλες ασκητικές μορφές που δεν περιορίστηκαν μόνο σε θεωρητικές θεολογικές αναζητήσεις, αλλά κατέθεσαν βιωματική εμπειρία για τη θεραπεία της ανθρώπινης ψυχής. Μία από αυτές τις μορφές υπήρξε ο Όσιος Θαλάσσιος ο Λίβυος, στενός φίλος και συνοδοιπόρος του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού.
Ο Όσιος Θαλάσσιος καταγόταν από τη Λιβύη της Αφρικής και έζησε κατά την εποχή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Δ΄ του Πωγωνάτου. Υπήρξε πρεσβύτερος και αργότερα ηγούμενος μοναστηριού. Η Εκκλησία τον τιμά στις 20 Μαΐου. Το σημαντικότερο έργο του που διασώζεται στη Φιλοκαλία είναι το «Περί αγάπης και εγκρατείας και της κατά νουν πολιτείας», το οποίο αποτελείται από τετρακόσια σύντομα κεφάλαια ασκητικής σοφίας (PG 91, 1427–1709).
Η διδασκαλία του επικεντρώνεται στη θεραπεία των παθών, στη φύλαξη του νου και στην απόκτηση της απάθειας, δηλαδή της ελευθερίας της ψυχής από τις εμπαθείς κινήσεις. Ανάμεσα στα πάθη που αναλύει με ιδιαίτερη οξύτητα βρίσκεται ο φθόνος, τον οποίο θεωρεί δηλητήριο της αγάπης και εμπόδιο της κοινωνίας με τον Θεό.
2. Ο φθόνος ως πνευματική ασθένεια
Ο Όσιος Θαλάσσιος αντιλαμβάνεται τον φθόνο όχι απλώς ως κοινωνικό ελάττωμα αλλά ως υπαρξιακή διαστροφή της ανθρώπινης φύσης. Ο άνθρωπος πλάστηκε για κοινωνία αγάπης· όταν όμως ο νους απομακρύνεται από τον Θεό, γεννάται η φιλαυτία, και από αυτήν προέρχονται όλα τα πάθη. Ο φθόνος είναι μία από τις πιο σκοτεινές εκφράσεις της φιλαυτίας, διότι ο φθονερός δεν αρκείται στη δική του δυστυχία αλλά λυπάται και για τη χαρά του άλλου.
Χαρακτηριστικά γράφει:
«Αν μοιραστείς κρυφά τη χαρά εκείνου που φθονείς, θα ελευθερωθείς από τη ζήλια· το ίδιο θα συμβεί αν παραμείνεις σιωπηλός και δεν τον κακολογήσεις» (PG 91, 1460C).
Η φράση αυτή αποκαλύπτει τη βαθιά ψυχολογική γνώση του Οσίου. Ο φθόνος δεν θεραπεύεται μόνο με εξωτερική εγκράτεια αλλά με εσωτερική μεταβολή της καρδιάς. Ο άνθρωπος καλείται να βιάσει τον εαυτό του να χαρεί για τη χαρά του άλλου. Αυτή η «κρυφή χαρά» λειτουργεί ως πνευματικό φάρμακο που διαλύει το δηλητήριο της σύγκρισης.
Στη σύγχρονη κοινωνία το πάθος αυτό έχει λάβει τεράστιες διαστάσεις. Τα κοινωνικά δίκτυα, η δημόσια προβολή και η συνεχής σύγκριση ζωών καλλιεργούν ένα κλίμα εσωτερικής δυσαρέσκειας. Ένας άνθρωπος βλέπει την επαγγελματική επιτυχία του συναδέλφου του, τον ευτυχισμένο γάμο ενός φίλου ή την κοινωνική αναγνώριση κάποιου άλλου και αντί να δοξάσει τον Θεό, θλίβεται. Δεν επιθυμεί απλώς να αποκτήσει και ο ίδιος το αγαθό· πολλές φορές επιθυμεί να το χάσει ο άλλος.
Ο Θαλάσσιος βλέπει εδώ τη ρίζα της πνευματικής παρακμής. Ο φθόνος διασπά την ενότητα της Εκκλησίας, καταστρέφει τη φιλία και διαβρώνει την προσευχή. Γι’ αυτό και τον συνδέει άμεσα με την κακολογία και τη μνησικακία.
3. Η κακολογία ως καρπός του φθόνου
Κατά τον Όσιο Θαλάσσιο, η γλώσσα αποκαλύπτει την κατάσταση της καρδιάς. Όταν η καρδιά γεμίσει από εμπάθεια, τότε ο λόγος μετατρέπεται σε όργανο θανάτου. Η κακολογία είναι το εξωτερικό ξέσπασμα του εσωτερικού φθόνου.
Γράφει χαρακτηριστικά:
«Όπως δεν μπορείς να βρεις αρώματα μέσα στον βούρκο, έτσι και στην καρδιά του μνησίκακου δεν μπορείς να βρεις την ευωδία της αγάπης» (PG 91, 1457D).
Η εικόνα είναι ιδιαίτερα δυνατή. Η μνησικακία μετατρέπει την καρδιά σε βούρκο. Όσο ο άνθρωπος διατηρεί μέσα του πικρία, δεν μπορεί να αναπνεύσει την ευωδία της θείας αγάπης. Ο φθόνος γεννά τη συκοφαντία, η συκοφαντία ενισχύει το μίσος και τελικά ο άνθρωπος αποξενώνεται από τη Θεία Χάρη.
Ένα ζωντανό παράδειγμα μπορεί να φανεί σε έναν εργασιακό χώρο. Ένας υπάλληλος βλέπει έναν συνάδελφό του να προάγεται. Αντί να συγχαρεί τον άλλον, αρχίζει να διαδίδει υπονοούμενα: «Κάτι θα έκανε», «δεν το άξιζε», «είχε γνωριμίες». Εξωτερικά φαίνεται να μιλά απλώς, όμως στην πραγματικότητα η ψυχή του βασανίζεται. Ο λόγος γίνεται προέκταση της εσωτερικής του διαίρεσης.
Ο Θαλάσσιος προτείνει ως θεραπεία τη σιωπή και την προσευχή. Η σιωπή δεν είναι απλή απουσία λόγου αλλά άσκηση αυτοκυριαρχίας. Ο άνθρωπος σταματά να τρέφει το πάθος μέσω της γλώσσας. Όταν η κακολογία διακοπεί, αρχίζει σταδιακά να αποδυναμώνεται και η εσωτερική εμπάθεια.
4. Η διαφορά ανάμεσα στον φθόνο και τον καλό ζήλο
Η πατερική παράδοση διακρίνει προσεκτικά τον φθόνο από τον αγαθό ζήλο. Ο φθόνος είναι λύπη για την επιτυχία του άλλου· ο καλός ζήλος είναι επιθυμία μίμησης της αρετής του άλλου.
Ο Όσιος Θαλάσσιος δεν απορρίπτει τη μίμηση. Αντιθέτως, θεωρεί ότι η θέα της αρετής μπορεί να αφυπνίσει την ψυχή. Εκείνο που καταδικάζει είναι η εγωιστική σύγκριση που μετατρέπει τον άλλον σε αντίπαλο.
Ένας νέος άνθρωπος, για παράδειγμα, μπορεί να θαυμάζει την πραότητα ενός πνευματικού πατέρα ή την καθαρότητα ενός ενάρετου ανθρώπου. Αν προσπαθήσει να μιμηθεί αυτή την αρετή, τότε ο ζήλος γίνεται αφορμή αγιασμού. Αν όμως αρχίσει να αισθάνεται ότι η αρετή του άλλου τον μειώνει προσωπικά, τότε ο ζήλος μετατρέπεται σε φθόνο.
Η ίδια διάκριση συναντάται και στον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, ο οποίος χαρακτηρίζει τον φθόνο «λύπη για την ευπραγία του πλησίον» (PG 88, 812A). Ο Όσιος Θαλάσσιος κινείται στο ίδιο πνευματικό πλαίσιο, επιμένοντας ότι μόνο η αγάπη μπορεί να θεραπεύσει τη σύγκριση.
5. Η εγκράτεια ως προϋπόθεση της ελευθερίας
Η θεραπεία του φθόνου δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς εγκράτεια. Για τον Όσιο Θαλάσσιο, η εγκράτεια δεν αφορά μόνο το φαγητό ή τις σωματικές επιθυμίες· είναι γενικότερη πνευματική στάση που επιτρέπει στον άνθρωπο να μην υποδουλώνεται στα πάθη του.
Γράφει:
«Δεν είναι δύσκολο να απαρνηθείς τα υλικά πράγματα αν το θέλεις· είναι όμως πολύ δύσκολο να απαλλαγείς από τους λογισμούς γύρω από αυτά» (PG 91, 1448Β).
Η ουσία της ασκητικής ζωής βρίσκεται στη θεραπεία των λογισμών. Κάποιος μπορεί να απομακρυνθεί εξωτερικά από τα πλούτη αλλά να παραμένει εσωτερικά αιχμάλωτος της φιλοδοξίας. Μπορεί να αποφεύγει την πολυτέλεια αλλά να ζηλεύει εκείνον που την απολαμβάνει.
Η εγκράτεια λοιπόν είναι κυρίως εσωτερική εργασία. Ο άνθρωπος μαθαίνει να αντιστέκεται στις πρώτες κινήσεις του πάθους. Όταν εμφανιστεί ένας λογισμός φθόνου, δεν τον αποδέχεται ούτε τον καλλιεργεί. Τον αποκόπτει με προσευχή και ταπείνωση.
Στη σημερινή εποχή αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η καταναλωτική κοινωνία στηρίζεται ακριβώς στην καλλιέργεια επιθυμιών και συγκρίσεων. Ο άνθρωπος βομβαρδίζεται καθημερινά με εικόνες επιτυχίας, ομορφιάς και δύναμης. Αν δεν μάθει να ασκεί εγκράτεια στους λογισμούς του, καταλήγει διαρκώς ανικανοποίητος.
6. Η τετράτροχη άμαξα της σωτηρίας
Ένα από τα πιο γνωστά αποφθέγματα του Οσίου Θαλασσίου είναι το εξής:
«Η ησυχία, η προσευχή, η αγάπη και η εγκράτεια είναι η τετράτροχη άμαξα που ανεβάζει τον νου στον ουρανό» (PG 91, 1481Α).
Η εικόνα της άμαξας είναι εξαιρετικά συμβολική. Καμία αρετή δεν λειτουργεί μόνη της. Η εγκράτεια χωρίς αγάπη κινδυνεύει να γίνει σκληρότητα. Η προσευχή χωρίς ησυχία διασπάται από τους περισπασμούς. Η αγάπη χωρίς εγκράτεια συχνά αλλοιώνεται από τα πάθη.
Ο φθόνος νικιέται ακριβώς μέσα σε αυτή τη συνολική πνευματική πορεία.
Η ησυχία βοηθά τον άνθρωπο να γνωρίσει τον εαυτό του. Πολλές φορές ο φθόνος κρύβεται πίσω από ευγενικά προσωπεία. Μέσα στη σιωπή αποκαλύπτονται οι κρυφές πληγές της καρδιάς.
Η προσευχή καθαρίζει τον νου. Όταν ο άνθρωπος προσεύχεται αληθινά για εκείνον που φθονεί, αρχίζει να μεταμορφώνεται εσωτερικά.
Η αγάπη συντρίβει τον εγωισμό. Ο φθόνος δεν μπορεί να επιβιώσει σε μια καρδιά που μαθαίνει να χαίρεται με τη χαρά του άλλου.
Η εγκράτεια εμποδίζει το πάθος να εκδηλωθεί και να ριζώσει βαθύτερα.
7. Η απάθεια ως κατάσταση ελευθερίας
Στην πατερική γλώσσα, η «απάθεια» δεν σημαίνει συναισθηματική αναισθησία. Δεν πρόκειται για ψυχρότητα ή αδιαφορία. Η απάθεια είναι η κατάσταση κατά την οποία η ψυχή ελευθερώνεται από την τυραννία των παθών και κινείται φυσικά προς την αγάπη.
Ο Όσιος Θαλάσσιος ακολουθεί εδώ τη γραμμή των μεγάλων ασκητών της Ανατολής, όπως ο Άγιος Ευάγριος ο Ποντικός και ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής. Η απάθεια δεν είναι άρνηση της ανθρώπινης φύσης αλλά αποκατάστασή της.
Ο άνθρωπος της απάθειας δεν παύει να αγαπά· αντιθέτως αγαπά πιο καθαρά. Δεν παύει να συγκινείται· συγκινείται όμως χωρίς εμπάθεια και ιδιοτέλεια.
Ένας πατέρας, για παράδειγμα, μπορεί να αγαπά το παιδί του με άρρωστη προσκόλληση, θέλοντας να το ελέγχει συνεχώς. Αυτή δεν είναι αληθινή αγάπη αλλά εμπάθεια. Η απάθεια επιτρέπει στον άνθρωπο να αγαπά ελεύθερα, χωρίς να μετατρέπει τον άλλον σε προέκταση του εγώ του.
Κατά τον Όσιο Θαλάσσιο, ο δρόμος προς την απάθεια περνά μέσα από τη διαρκή κάθαρση των λογισμών. Ο νους πρέπει να απαλλαγεί από τη μνησικακία, τη φιλαυτία και την κενοδοξία. Μόνο τότε γίνεται κατοικητήριο της Θείας Χάριτος.
8. Η θεραπεία του φθόνου μέσα από την ταπείνωση
Στον πυρήνα του φθόνου βρίσκεται η υπερηφάνεια. Ο άνθρωπος δεν αντέχει να βλέπει τον άλλον να υπερέχει επειδή θεωρεί τον εαυτό του κέντρο του κόσμου. Γι’ αυτό η ταπείνωση αποτελεί το πιο ισχυρό αντίδοτο.
Ο ταπεινός άνθρωπος δεν αισθάνεται ότι απειλείται από την επιτυχία του άλλου. Μπορεί να χαρεί ειλικρινά, διότι δεν στηρίζει την αξία του στη σύγκριση.
Ένα συγκλονιστικό παράδειγμα αυτής της στάσης συναντάται στους βίους των αγίων μοναχών. Όταν ένας αδελφός προόδευε πνευματικά, οι πραγματικά ταπεινοί πατέρες δοξολογούσαν τον Θεό αντί να ζηλεύουν. Η αρετή του άλλου θεωρούνταν κοινό κέρδος όλης της αδελφότητας.
Αντίθετα, όπου κυριαρχεί ο εγωισμός, ακόμη και η αρετή γίνεται αφορμή ανταγωνισμού. Κάποιος μπορεί να ζηλεύει όχι μόνο τα υλικά αγαθά αλλά και τα πνευματικά χαρίσματα ενός άλλου: την ευσέβεια, τη γνώση, τη φήμη, ακόμη και τη φαινομενική αγιότητα.
Ο 'Οσιος Θαλάσσιος αποκαλύπτει έτσι μια λεπτή μορφή πνευματικού φθόνου, η οποία συχνά είναι πιο επικίνδυνη από τον κοσμικό ανταγωνισμό.
9. Η προσευχή υπέρ εκείνου που φθονούμε
Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά στοιχεία της Φιλοκαλικής θεραπευτικής είναι η προσευχή για εκείνον που μας προκαλεί εσωτερική ταραχή. Ο άνθρωπος δεν καλείται απλώς να συγκρατήσει την εχθρότητα αλλά να ευλογήσει τον άλλον.
Αυτή η στάση έχει βαθύ ευαγγελικό χαρακτήρα. Ο Χριστός δίδαξε: «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν» (Ματθ. 5:44). Ο Όσιος Θαλάσσιος εφαρμόζει αυτή την εντολή στο επίπεδο των λογισμών.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι όταν γεννηθεί μέσα μας ζήλια ή πικρία, πρέπει συνειδητά να προσευχηθούμε για τον άλλον. Να ζητήσουμε από τον Θεό να τον ευλογήσει ακόμη περισσότερο. Στην αρχή αυτή η προσευχή φαίνεται υποκριτική ή αδύνατη. Σιγά σιγά όμως μεταμορφώνει την καρδιά.
Ένας άνθρωπος που αγωνίζεται χρόνια σε έναν επαγγελματικό χώρο μπορεί να αισθανθεί έντονο φθόνο για έναν νεότερο που διακρίνεται γρήγορα. Αν όμως αρχίσει καθημερινά να προσεύχεται για εκείνον, κάτι αλλάζει εσωτερικά. Η ψυχή παύει να βλέπει τον άλλον ως απειλή και αρχίζει να τον αντιμετωπίζει ως αδελφό.
10. Η κοινωνική διάσταση του φθόνου
Ο Όσιος Θαλάσσιος, αν και μοναχός, κατανοεί ότι τα πάθη έχουν και κοινωνικές συνέπειες. Ο φθόνος διαλύει κοινότητες, οικογένειες και φιλίες.
Πόσες οικογενειακές συγκρούσεις δεν γεννιούνται από συγκρίσεις; Αδέλφια που ανταγωνίζονται για την αποδοχή των γονέων, συγγενείς που ζηλεύουν την επιτυχία των άλλων, φίλοι που απομακρύνονται επειδή ο ένας προχώρησε περισσότερο από τον άλλον.
Ακόμη και μέσα στην εκκλησιαστική ζωή, ο φθόνος μπορεί να γίνει αιτία διχασμού. Η επιθυμία προβολής, η ζήλια για τη διακονία κάποιου άλλου ή η ανάγκη αναγνώρισης δηλητηριάζουν τη σχέση των ανθρώπων.
Γι’ αυτό ο Όσιος Θαλάσσιος επιμένει ότι χωρίς κάθαρση της καρδιάς δεν υπάρχει αληθινή κοινωνία. Η ενότητα της Εκκλησίας δεν είναι εξωτερική οργάνωση αλλά καρπός μεταμορφωμένων προσώπων.
11. Η πορεία από τη φιλαυτία στην αγάπη
Όλη η ασκητική διδασκαλία του Οσίου Θαλασσίου μπορεί να συνοψιστεί σε μία πορεία: από τη φιλαυτία στην αγάπη.
Η φιλαυτία κάνει τον άνθρωπο να βλέπει τα πάντα μέσα από το πρίσμα του εγώ του. Από αυτήν γεννιέται ο φθόνος, η κενοδοξία, η μνησικακία και η κακολογία.
Η αγάπη, αντίθετα, ελευθερώνει. Ο άνθρωπος παύει να συγκρίνεται και αρχίζει να κοινωνεί.
Αυτή η μετάβαση δεν γίνεται στιγμιαία. Απαιτεί άσκηση, προσευχή, πτώσεις και μετάνοια. Ο Όσιος Θαλάσσιος δεν παρουσιάζει έναν εύκολο δρόμο αλλά μια συνεχή πνευματική πάλη.
Και όμως, μέσα από αυτή την πάλη γεννιέται η ειρήνη της απάθειας. Η ψυχή παύει να βασανίζεται από συγκρίσεις και ανταγωνισμούς. Ο άνθρωπος αναπαύεται στον Θεό και μπορεί να αγαπά χωρίς ιδιοτέλεια.
12. Συμπέρασμα
Ο Όσιος Θαλάσσιος ο Λίβυος προσφέρει μία εξαιρετικά επίκαιρη πνευματική διδασκαλία. Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από σύγκριση, ανταγωνισμό και εσωτερική ανασφάλεια, ο λόγος του αποκαλύπτει ότι ο φθόνος δεν είναι απλώς ψυχολογικό πρόβλημα αλλά βαθιά πνευματική ασθένεια.
Η θεραπεία δεν επιτυγχάνεται με εξωτερικούς κανόνες αλλά με μεταμόρφωση της καρδιάς: σιωπή αντί κακολογίας, προσευχή αντί πικρίας, αγάπη αντί σύγκρισης, ταπείνωση αντί εγωισμού.
Η ποθητή απάθεια, την οποία τόσο συχνά υμνεί η Φιλοκαλική παράδοση, δεν είναι ψυχρή αδιαφορία αλλά η ελευθερία του ανθρώπου που αγαπά χωρίς εμπάθεια. Είναι η ειρήνη μιας καρδιάς που δεν ταράζεται από τη χαρά του άλλου αλλά τη συμμερίζεται ως δικό της αγαθό.
Ο λόγος του Όσίου Θαλασσίου παραμένει έτσι ένας αληθινός οδηγός θεραπείας για τον σύγχρονο άνθρωπο. Μέσα από την ησυχία, την προσευχή, την αγάπη και την εγκράτεια, ο άνθρωπος μπορεί να νικήσει τον φθόνο και να βαδίσει προς την ελευθερία της θείας αγάπης.
13. Ευχές
Είθε η καρδιά μας να γεμίζει ειρήνη και φως σε κάθε δοκιμασία της ζωής.
Να βρίσκουμε δύναμη στην προσευχή και στήριγμα στην ελπίδα.
Να καλλιεργούμε την αγάπη που δεν ζηλεύει και δεν φθονεί.
Να μετατρέπουμε κάθε λύπη σε αφορμή πνευματικής ωρίμανσης.
Να βλέπουμε τη χαρά του άλλου ως δική μας χαρά και ευλογία.
Να απαλλασσόμαστε από κάθε σκέψη που σκοτεινιάζει την ψυχή μας.
Να πορευόμαστε με ταπείνωση, απλότητα και εσωτερική γαλήνη.
Να ανακαλύπτουμε καθημερινά το αγαθό μέσα στα μικρά και ταπεινά.
Να μας συνοδεύει η χάρη του Θεού σε κάθε μας βήμα.
Και να αξιωθούμε της απάθειας που γεννά την αληθινή ελευθερία της καρδιάς μας.
14. Βιβλιογραφία
Dalmais, I. H. (1982). Thalassius the Libyan. In A. Di Berardino (Ed.), Patrology (Vol. IV, pp. 123–130). Westminster, MD: Christian Classics.
Ευάγριος ο Ποντικός. (1863). Πρακτικός και κεφάλαια περί προσευχής. Στο J.-P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Τόμ. 40, στ. 1221–1278). Paris: Migne.
Ιωάννης της Κλίμακος. (1860). Κλίμαξ. Στο J.-P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Τόμ. 88, στ. 632–1164). Paris: Migne.
Μάξιμος ο Ομολογητής. (1865). Πρὸς Θαλάσσιον. Στο J.-P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Τόμ. 90, στ. 244–785). Paris: Migne.
Νικόδημος Αγιορείτης, & Μακάριος Νοταράς (Επιμ.). (1983). Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών (Τόμ. Β΄). Αθήνα: Εκδόσεις Αστήρ.
Θαλάσσιος ο Λίβυος. (1865). Περὶ ἀγάπης καὶ ἐγκρατείας καὶ τῆς κατὰ νοῦν πολιτείας. Στο J.-P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Τόμ. 91, στ. 1427–1709). Paris: Migne.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου