ΜΕΡΟΣ ΔΕΎΤΕΡΟ: Κοινωνική Μοναξιά

          

1. Εισαγωγή

Η κοινωνική μοναξιά αποτελεί διακριτή αλλά στενά συνδεδεμένη διάσταση του ευρύτερου φαινομένου της μοναξιάς. Σε αντίθεση με τη συναισθηματική μοναξιά, η οποία αφορά την απουσία βαθιάς συναισθηματικής σχέσης, η κοινωνική μοναξιά σχετίζεται με την έλλειψη ενός ικανοποιητικού δικτύου κοινωνικών σχέσεων και την αίσθηση του ανήκειν σε μια ομάδα ή κοινότητα (Weiss, 1973).

Το άτομο μπορεί να μην στερείται απαραίτητα στενών δεσμών, αλλά να βιώνει την αίσθηση ότι δεν είναι ενταγμένο σε ένα ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο, ότι δεν συμμετέχει ουσιαστικά σε συλλογικές δραστηριότητες ή ότι δεν αναγνωρίζεται ως μέλος μιας κοινότητας. Η κοινωνική μοναξιά, επομένως, αφορά την ποσοτική και ποιοτική επάρκεια των κοινωνικών δεσμών.Ακολουθούν μία διεπιστημονική προσέγγιση της κοινωνικής μοναξιάς κι ένα ερωτηματολόγο αυτοεκτίμησης της παρούσας κατάστασης.

2. Ιατρική και επιδημιολογική διάσταση

Η κοινωνική απομόνωση έχει αναγνωριστεί ως σημαντικός παράγοντας κινδύνου για τη σωματική υγεία. Μελέτες δείχνουν ότι η περιορισμένη κοινωνική ένταξη συνδέεται με αυξημένη θνησιμότητα, συγκρίσιμη με παράγοντες όπως το κάπνισμα και η παχυσαρκία (Holt-Lunstad et al., 2015).

Η έλλειψη κοινωνικών δεσμών επηρεάζει:

• το καρδιαγγειακό σύστημα,
• τη λειτουργία του ανοσοποιητικού,
• τη ρύθμιση του στρες.

Παράδειγμα: ηλικιωμένα άτομα που ζουν μόνα και δεν συμμετέχουν σε κοινωνικές δραστηριότητες παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και κατάθλιψης.

3. Ψυχολογική προσέγγιση

Η κοινωνική μοναξιά δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον αριθμό των κοινωνικών επαφών, αλλά κυρίως από την υποκειμενική αξιολόγηση της κοινωνικής επάρκειας και της ποιότητας των σχέσεων. Σύμφωνα με το κλασικό μοντέλο των Peplau και Perlman (1982), η μοναξιά προκύπτει όταν υπάρχει ασυμφωνία μεταξύ των επιθυμητών και των πραγματικών κοινωνικών σχέσεων. Αυτή η γνωστική αξιολόγηση είναι καθοριστική: το άτομο δεν βιώνει απλώς έλλειψη επαφών, αλλά αίσθηση μη ικανοποιητικής ένταξης.

Οι γνωστικές στρεβλώσεις παίζουν κεντρικό ρόλο. Άτομα με κοινωνική μοναξιά τείνουν να ερμηνεύουν κοινωνικές καταστάσεις με αρνητικό τρόπο («δεν με θέλουν», «δεν ανήκω»), ενισχύοντας έναν αυτοτροφοδοτούμενο φαύλο κύκλο (Cacioppo & Cacioppo, 2018). Παράλληλα, το κοινωνικό άγχος, όπως περιγράφεται στη σχετική βιβλιογραφία, οδηγεί σε αποφυγή κοινωνικών καταστάσεων ή σε υπερβολική αυτοπαρατήρηση, μειώνοντας την αυθεντικότητα της επικοινωνίας.

Η θεωρία της αυτο-αποτελεσματικότητας του Bandura (1997) συμβάλλει στην κατανόηση της κοινωνικής επάρκειας: άτομα με χαμηλή κοινωνική αυτο-αποτελεσματικότητα θεωρούν ότι δεν μπορούν να ανταποκριθούν επιτυχώς σε κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, γεγονός που μειώνει τη συμμετοχή τους. Επιπλέον, εμπειρίες απόρριψης κατά την παιδική και εφηβική ηλικία επηρεάζουν αρνητικά την κοινωνική αυτοεικόνα (Rubin et al., 2009).

Η κοινωνική μοναξιά συνδέεται επίσης με καταθλιπτικά συμπτώματα και χαμηλή αυτοεκτίμηση, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο όπου η απομόνωση ενισχύει την ψυχολογική δυσφορία και αντίστροφα (Hawkley & Cacioppo, 2010).

4. Κοινωνιολογική διάσταση

Η κοινωνική μοναξιά αποτελεί αντανάκλαση βαθιών κοινωνικών μετασχηματισμών. Ο Durkheim (1897/2005) ήδη από τον 19ο αιώνα εισήγαγε την έννοια της «ανομίας», δηλαδή της απορρύθμισης των κοινωνικών δεσμών, που οδηγεί σε απομόνωση και απώλεια νοήματος.

Στη σύγχρονη εποχή, η αστικοποίηση έχει δημιουργήσει κοινωνίες υψηλής πυκνότητας αλλά χαμηλής συνοχής. Η ανωνυμία των πόλεων περιορίζει τις αυθόρμητες κοινωνικές σχέσεις, ενώ η εργασιακή κινητικότητα αποδυναμώνει τους σταθερούς δεσμούς (Bauman, 2003). Ο Putnam (2000) περιγράφει τη μείωση του «κοινωνικού κεφαλαίου», δηλαδή της εμπιστοσύνης, της συνεργασίας και της συμμετοχής σε συλλογικές δραστηριότητες.

Η ψηφιακή εποχή προσθέτει μια νέα διάσταση. Παρότι τα κοινωνικά δίκτυα αυξάνουν τις δυνατότητες επικοινωνίας, συχνά οδηγούν σε επιφανειακές σχέσεις και μειωμένη βιωματική συμμετοχή (Turkle, 2011). Η «ψευδαίσθηση σύνδεσης» μπορεί να συγκαλύπτει μία βαθύτερη κοινωνική απομόνωση.

Επιπλέον, οι κοινωνικές ανισότητες (οικονομικές, πολιτισμικές) επηρεάζουν την πρόσβαση σε κοινωνικά δίκτυα και ευκαιρίες ένταξης. Η κοινωνική μοναξιά, επομένως, δεν είναι μόνο ατομική εμπειρία αλλά και δομικό κοινωνικό φαινόμενο.

5. Θεολογική προσέγγιση

Η θεολογική ανθρωπολογία αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως ον κατ’ εξοχήν κοινωνικό και σχεσιακό. Η έννοια του προσώπου προϋποθέτει την ύπαρξη σχέσης και κοινωνίας. Όπως τονίζεται στη θεολογική παράδοση, η ανθρώπινη ύπαρξη ολοκληρώνεται μέσα από τη μετοχή στην κοινότητα και όχι μέσα από την απομόνωση.

Η Εκκλησία προβάλλεται ως χώρος «κοινωνίας προσώπων», όπου η ατομικότητα δεν καταργείται αλλά μεταμορφώνεται μέσα από την αγάπη και τη σχέση (Ζηζιούλας, 1985). Η κοινωνική μοναξιά, από αυτή τη σκοπιά, δεν είναι απλώς έλλειψη κοινωνικών επαφών, αλλά έκπτωση της κοινοτικής διάστασης της ζωής.

Η λειτουργική ζωή, η κοινή προσευχή και η διακονία αποτελούν πρακτικές μορφές υπέρβασης της κοινωνικής απομόνωσης. Παράλληλα, η θεολογία υπογραμμίζει ότι η αυθεντική κοινωνία δεν είναι απλώς εξωτερική ένταξη αλλά σχέση ελευθερίας και αγάπης.

Η κοινωνική μοναξιά μπορεί επίσης να ιδωθεί ως αποτέλεσμα της εργαλειοποίησης των σχέσεων, όταν αυτές χάνουν τον προσωπικό και ανιδιοτελή χαρακτήρα τους. Η θεραπεία, επομένως, δεν περιορίζεται στην κοινωνική επανένταξη, αλλά επεκτείνεται στη μεταμόρφωση του τρόπου σχέσης. 

6.Παραδείγματα από την καθημερινότητα

Η κοινωνική μοναξιά εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους σε ποικίλες κοινωνικές ομάδες. Νέοι που μετακινούνται για σπουδές συχνά βιώνουν δυσκολία ένταξης, καθώς αποκόπτονται από το προηγούμενο κοινωνικό τους δίκτυο. Αντίστοιχα, εργαζόμενοι σε απαιτητικά περιβάλλοντα μπορεί να έχουν πολλές επαφές αλλά λίγες ουσιαστικές σχέσεις.

Οι ηλικιωμένοι αποτελούν ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα, καθώς η απώλεια κοινωνικών ρόλων και προσώπων οδηγεί σε μείωση της κοινωνικής συμμετοχής (Victor et al., 2005). Παράλληλα, η εξ αποστάσεως εργασία περιορίζει την καθημερινή κοινωνική αλληλεπίδραση.

Η «ψηφιακή κοινωνικότητα» αποτελεί επίσης χαρακτηριστικό παράδειγμα. Άτομα με υψηλή διαδικτυακή δραστηριότητα μπορεί να βιώνουν έντονη κοινωνική μοναξιά λόγω έλλειψης φυσικής παρουσίας και συναισθηματικής αλληλεπίδρασης (Turkle, 2011).

Επιπλέον, άτομα που ανήκουν σε μειονοτικές ομάδες ή βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό συχνά αισθάνονται ότι δεν αναγνωρίζονται ως πλήρη μέλη της κοινωνίας, ενισχύοντας το αίσθημα απομόνωσης.

7. Ενοποιητική θεώρηση

Η κοινωνική μοναξιά αποτελεί αποτέλεσμα της δυναμικής αλληλεπίδρασης μεταξύ ατομικών, διαπροσωπικών και κοινωνικών παραγόντων. Όπως επισημαίνουν οι Hawkley και Cacioppo (2010), η μοναξιά είναι ταυτόχρονα ψυχολογική εμπειρία και κοινωνικό φαινόμενο.

Από ψυχολογική σκοπιά, παράγοντες όπως η κοινωνική αυτο-αποτελεσματικότητα, οι γνωστικές στρεβλώσεις και το κοινωνικό άγχος επηρεάζουν την ικανότητα ένταξης. Από κοινωνιολογική σκοπιά, η αποδυνάμωση των κοινοτήτων και η αύξηση του ατομικισμού περιορίζουν τις ευκαιρίες σύνδεσης.

Η αντιμετώπιση της κοινωνικής μοναξιάς απαιτεί πολυεπίπεδη προσέγγιση:

• ενίσχυση κοινωνικών δεξιοτήτων (Bandura, 1997),
• δημιουργία και ενίσχυση κοινοτήτων (Putnam, 2000),
• προώθηση συμμετοχής και κοινωνικής εμπιστοσύνης,
• ανάπτυξη δομών κοινωνικής υποστήριξης.

Σε θεολογικό επίπεδο, η επανανοηματοδότηση της κοινότητας ως σχέσης προσώπων μπορεί να προσφέρει βαθύτερη απάντηση στο φαινόμενο της απομόνωσης (θα το δούμε στο επόμενο άρθρο).

Η κοινωνική μοναξιά δεν είναι μόνο ατομικό πρόβλημα αλλά συλλογική πρόκληση που απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής κατανόησης και κοινωνικής ευθύνης.

8.Συμπέρασμα

Η κοινωνική μοναξιά αποτελεί κρίσιμο ζήτημα δημόσιας υγείας και κοινωνικής συνοχής. Δεν αφορά μόνο το άτομο αλλά και τη δομή της κοινωνίας. Η κατανόησή της απαιτεί διεπιστημονική προσέγγιση και συλλογική ευθύνη.

Η επανενεργοποίηση της κοινότητας, της συμμετοχής και της σχέσης αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αντιμετώπισή της.

9. Βιβλιογραφία  

Durkheim, E. (2005). Suicide: A study in sociology. Routledge. (Original work published 1897)

Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., Baker, M., Harris, T., & Stephenson, D. (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227–237.

Peplau, L. A., & Perlman, D. (1982). Loneliness: A sourcebook of current theory, research and therapy. Wiley.

Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.

Weiss, R. S. (1973). Loneliness: The experience of emotional and social isolation. MIT Press.

10. Ψυχομετρική Κλίμακα Κοινωνικής Μοναξιάς (ΨΚΜ-7F)

Παρακαλώ απαντήστε με τη μέγιστη ειλικρίνειά σας ώστε να λάβετε έγκυρα και αξιόπιστα αποτελέσματα.

Κλίμακα απαντήσεων:

0 = Ποτέ

1 = Σπάνια

2 = Μερικές φορές

3 = Συχνά

4 = Πολύ συχνά

5 = Σχεδόν πάντα

Υποκλίμακα 1: Κοινωνική  ανεπάρκεια

1. Δυσκολεύομαι να ξεκινήσω κοινωνικές επαφές.
2. Νιώθω ανασφάλεια όταν μιλάω με νέους ανθρώπους.
3. Δυσκολεύομαι να διατηρήσω μια συζήτηση.
4. Νιώθω ότι δεν έχω καλές κοινωνικές δεξιότητες.
5. Αισθάνομαι αμήχανα σε κοινωνικές καταστάσεις.
6. Δυσκολεύομαι να συμμετέχω ενεργά σε ομάδες.
7. Δεν νιώθω άνετα σε κοινωνικές συναναστροφές.
8. Δυσκολεύομαι να κάνω νέους φίλους.
9. Νιώθω ότι δεν ξέρω πώς να συμπεριφερθώ κοινωνικά.
10. Αποφεύγω κοινωνικές αλληλεπιδράσεις λόγω ανασφάλειας.

Υποκλίμακα 2: Κοινωνική μειονεξία – απομόνωση

11. Νιώθω ότι υστερώ κοινωνικά σε σχέση με άλλους.
12. Αισθάνομαι ότι δεν ανήκω πουθενά.
13. Νιώθω κοινωνικά κατώτερος/η.
14. Πιστεύω ότι οι άλλοι με απορρίπτουν.
15. Αισθάνομαι κοινωνικά απομονωμένος/η.
16. Νιώθω ότι δεν με αποδέχονται οι άλλοι.
17. Αισθάνομαι «εκτός» σε κοινωνικές ομάδες.
18. Πιστεύω ότι οι άλλοι δεν με συμπαθούν.
19. Νιώθω κοινωνικά αόρατος/η.
20. Αισθάνομαι ότι δεν έχω θέση στην κοινωνία.

Υποκλίμακα 3: Μειωμένη κοινωνική ένταξη

21. Δεν συμμετέχω σε κοινωνικές δραστηριότητες.
22. Δεν ανήκω σε κάποια ομάδα ή κοινότητα.
23. Δεν έχω ενεργό κοινωνικό κύκλο.
24. Δεν συμμετέχω σε συλλογικές δραστηριότητες.
25. Δεν έχω σταθερές κοινωνικές επαφές.
26. Δεν έχω παρέα για κοινές δραστηριότητες.
27. Δεν συμμετέχω σε κοινωνικές εκδηλώσεις.
28. Δεν έχω ανθρώπους για κοινωνική ζωή.
29. Δεν είμαι μέλος κάποιας κοινότητας.
30. Δεν νιώθω κοινωνικά ενταγμένος/η.

Υποκλίμακα 4: Υπερβολικές κοινωνικές προσδοκίες

31. Περιμένω από τους άλλους να με συμπεριλαμβάνουν πάντα.
32. Απογοητεύομαι όταν οι άλλοι δεν με καλούν.
33. Έχω υψηλές απαιτήσεις από τις κοινωνικές σχέσεις.
34. Νιώθω ότι οι σχέσεις μου δεν ανταποκρίνονται σε όσα θέλω.
35. Περιμένω οι άλλοι να δείχνουν έντονο ενδιαφέρον για μένα.
36. Αισθάνομαι ότι οι άλλοι δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες μου.
37. Θέλω περισσότερη προσοχή από τους άλλους.
38. Περιμένω συνεχή κοινωνική αποδοχή.
39. Απογοητεύομαι εύκολα από τους ανθρώπους.
40. Νιώθω ότι οι άλλοι δεν επενδύουν αρκετά σε μένα.

Υποκλίμακα 5: Κοινωνική εξάρτηση

41. Χρειάζομαι συνεχώς άλλους ανθρώπους γύρω μου.
42. Δυσκολεύομαι να είμαι μόνος/η.
43. Νιώθω άγχος όταν δεν έχω κοινωνική επαφή.
44. Εξαρτώμαι από άλλους για να νιώσω καλά.
45. Χρειάζομαι παρέα για να λειτουργήσω.
46. Νιώθω ότι δεν μπορώ χωρίς κοινωνική υποστήριξη.
47. Αναζητώ συνεχώς κοινωνική επιβεβαίωση.
48. Δυσκολεύομαι να πάρω αποφάσεις χωρίς άλλους.
49. Νιώθω ότι χρειάζομαι τους άλλους για να νιώσω αξία.
50. Φοβάμαι τη μοναξιά σε κοινωνικό επίπεδο.

Υποκλίμακα 6: Κοινωνική απόσυρση

51. Αποφεύγω κοινωνικές εκδηλώσεις.
52. Προτιμώ να είμαι μόνος/η παρά με άλλους.
53. Απομακρύνομαι από κοινωνικές καταστάσεις.
54. Δεν επιδιώκω κοινωνικές επαφές.
55. Αποφεύγω να συμμετέχω σε ομάδες.
56. Νιώθω άνετα μόνος/η αλλά απομονωμένος/η.
57. Δεν επιδιώκω νέες γνωριμίες.
58. Αποφεύγω κοινωνικές ευκαιρίες.
59. Αποσύρομαι από κοινωνικές δραστηριότητες.
60. Δεν επιδιώκω κοινωνική συμμετοχή.

Υποκλίμακα 7:Δυσκολία κοινωνικής ενσωμάτωσης

61. Νιώθω ότι δεν ανήκω στην κοινωνία.
62. Δεν αισθάνομαι μέρος μιας κοινότητας.
63. Νιώθω ότι είμαι εκτός κοινωνικού ιστού.
64. Δεν έχω αίσθηση κοινωνικής ταυτότητας.
65. Νιώθω ότι δεν με αναγνωρίζουν οι άλλοι.
66. Δεν αισθάνομαι κοινωνικά αποδεκτός/ή.
67. Νιώθω αποκομμένος/η από την κοινωνία.
68. Δεν έχω κοινωνικούς ρόλους.
69. Νιώθω ότι δεν συμμετέχω στην κοινωνική ζωή.
70. Αισθάνομαι κοινωνικά αποσυνδεδεμένος/η.

Βαθμολόγηση

Άθροισμα κάθε υποκλίμακας: 0–50 βαθμοί

0–16 → Χαμηλό

17–33 → Μέτριο

34–50 → Υψηλό

Συνολική βαθμολογία: 0–350 βαθμοί

0–116 → Χαμηλή κοινωνική μοναξιά-καλή κοινωνική ένταξη

117–233 → Μέτρια κοινωνική μοναξιά, χρειάζεται προσπάθεια κοιννωικής ένταξης

234–350 → Υψηλή κοινωνική μοναξιά-χρήζει ψυχοθεραπευτικής και κοινωνικής παρέμβασης