Να μην κατηγορείς κανέναν απολύτως, να μην κοροϊδεύεις, να μην οργίζεσαι, να μην περιφρονείς. Φυλάξου πολύ να μη λες “ο τάδε ζει ενάρετα ή ο δείνα άσωτα”, διότι αυτό ακριβώς είναι το “μη κρίνετε”. Όλους να τους βλέπεις με το ίδιο μάτι, με την ίδια διάθεση, με την ίδια σκέψη, με απλή καρδιά, να τους δέχεσαι σαν τον Χριστό.» — Άγιος Νήφων ο Επίσκοπος Κωνσταντιανής
Ο λόγος αυτός αποτελεί ένα από τα πιο πυκνά και θεολογικά φορτισμένα κείμενα της Ορθόδοξης ασκητικής παραδόσεως περί ακατακρισίας. Δεν περιορίζεται σε μια απλή ηθική προτροπή, αλλά αποκαλύπτει έναν ολόκληρο τρόπο υπάρξεως, ο οποίος οδηγεί τον άνθρωπο από την εμπάθεια στην καθαρότητα της καρδιάς και τελικά στη θεοκοινωνία. Η εσωτερική του δομή παρουσιάζει μια σαφή πνευματική πορεία: αποφυγή των παθών, διάγνωση της κρίσεως ως πνευματικής πλάνης και, τέλος, ανάδειξη της αγάπης ως θεολογικής σχέσεως.
Ο Άγιος ξεκινά με μια τετραπλή αποφατική προτροπή: «να μην κατηγορείς… να μην κοροϊδεύεις… να μην οργίζεσαι… να μην περιφρονείς». Η σειρά αυτή δεν είναι τυχαία· αποτυπώνει μια κλιμάκωση της πνευματικής πτώσεως. Η κατηγορία εκδηλώνεται αρχικά ως λόγος που τραυματίζει τον άλλον· η κοροϊδία βαθαίνει το τραύμα, διότι εμπεριέχει υποτίμηση της προσωπικότητας· η οργή εισέρχεται στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, ταράσσοντας την καρδιά· και η περιφρόνηση ολοκληρώνει την αποξένωση, καθιστώντας τον άλλον αντικείμενο και όχι πρόσωπο. Έτσι, η κατάκριση εμφανίζεται όχι ως μεμονωμένη πράξη, αλλά ως κατάσταση αλλοιώσεως της ανθρώπινης υπάρξεως.
Η Αγία Γραφή θεμελιώνει αυτή τη διδασκαλία με σαφήνεια. Ο λόγος του Χριστού «Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε» (Ματθ. 7,1) δεν αποτελεί απλώς ηθική εντολή, αλλά αποκάλυψη της πνευματικής πραγματικότητας: όποιος κρίνει, απομακρύνεται από τη Θεία Χάρη. Παράλληλα, η διδασκαλία περί οργής (Ματθ. 5,22) δείχνει ότι η εσωτερική διάθεση έχει την ίδια βαρύτητα με την εξωτερική πράξη. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης συμπληρώνει ότι η έλλειψη αγάπης ισοδυναμεί με πνευματικό θάνατο (Α΄ Ιω. 3,14). Στο ίδιο πνεύμα, ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι η περιφρόνηση έστω και ενός ανθρώπου μαρτυρεί απώλεια της αγάπης και, συνεπώς, απομάκρυνση από τον Θεό.
Το πιο ριζοσπαστικό σημείο του λόγου του Αγίου Νήφωνος είναι η προτροπή να αποφεύγεται ακόμη και η «θετική» κρίση: «να μη λες ο τάδε ζει ενάρετα ή ο δείνα άσωτα». Με αυτή τη φράση ο Άγιος αποκαλύπτει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο το περιεχόμενο της κρίσεως, αλλά η ίδια η στάση του ανθρώπου ως κριτού. Όταν ο άνθρωπος κατατάσσει τους άλλους σε κατηγορίες, αναλαμβάνει έναν ρόλο που ανήκει αποκλειστικά στον Θεό, ο οποίος μόνος «ἐρευνᾷ καρδίας καὶ νεφρούς». Η βιβλική φράση «ἄνθρωπος βλέπει εἰς πρόσωπον, Θεὸς δὲ εἰς καρδίαν» (Α΄ Βασ. 16,7) καθιστά σαφές ότι κάθε ανθρώπινη κρίση είναι εκ των πραγμάτων ελλιπής και επισφαλής.
Η φράση «διότι αυτό ακριβώς είναι το “μη κρίνετε”» λειτουργεί ως ερμηνευτικός πυρήνας του κειμένου. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος (10ος Λόγος περί Καταλαλιάς) επιβεβαιώνει αυτή τη θέση, διδάσκοντας ότι ο άνθρωπος που κρίνει τον άλλον πέφτει σε πνευματική πλάνη, διότι αγνοεί τη δική του κατάσταση. Έτσι, η κατάκριση συνδέεται άμεσα με την υπερηφάνεια και την άγνοια του εαυτού.
Η θεραπεία αυτής της πνευματικής νόσου εκφράζεται στη φράση «όλους να τους βλέπεις με το ίδιο μάτι». Το «ίδιο μάτι» δεν σημαίνει απουσία διάκρισης, αλλά καθαρότητα καρδιάς. Ο άνθρωπος καλείται να υπερβεί τις συγκρίσεις και τις κατηγοριοποιήσεις και να αποκτήσει μια ενιαία, απλή θέαση του άλλου. Η «απλή καρδιά» που αναφέρει ο Άγιος συνδέεται άμεσα με τη μακαριότητα των «καθαρών τη καρδία» (Ματθ. 5,8) και με την Ευαγγελική έννοια του «απλού οφθαλμού» (Ματθ. 6,22). Πρόκειται για μια εσωτερική ενότητα που καταργεί τη διάσπαση που προκαλεί η κρίση.
Η κορύφωση του λόγου βρίσκεται στην προτροπή «να τους δέχεσαι σαν τον Χριστό». Εδώ η ακατακρισία μεταμορφώνεται σε θεολογία της σχέσεως. Ο άλλος δεν είναι απλώς συνάνθρωπος, αλλά εικόνα του Θεού, φορέας της παρουσίας του Χριστού. Η Ευαγγελική διδασκαλία «ἐφ’ ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων… ἐμοὶ ἐποιήσατε» (Ματθ. 25,40) αποκαλύπτει ότι κάθε πράξη προς τον πλησίον είναι ταυτόχρονα πράξη προς τον ίδιο τον Θεό. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής( Κεφάλαια περί Αγ΄παης, Δ΄,100) υπογραμμίζει ότι η αγάπη προς τον πλησίον αποτελεί θεολογική πράξη, διότι εκφράζει την ίδια τη ζωή της Αγίας Τριάδος.
Στη σύγχρονη καθημερινότητα, ο λόγος αυτός αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Στον χώρο εργασίας, οι άνθρωποι συχνά χαρακτηρίζουν τους άλλους με επιφανειακά κριτήρια, αγνοώντας τις βαθύτερες δυσκολίες τους. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η κατάκριση έχει λάβει μαζικό χαρακτήρα, οδηγώντας σε δημόσια διαπόμπευση και ψυχική βία. Στην οικογένεια, οι συγκρίσεις και οι ετικέτες δημιουργούν τραύματα που επηρεάζουν βαθιά την προσωπικότητα. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, επιβεβαιώνεται ότι η κρίση δεν οικοδομεί, αλλά διαλύει τις σχέσεις.
Οι συνέπειες της κατακρίσεως είναι σοβαρές και για τις δύο πλευρές. Εκείνος που κρίνει χάνει την εσωτερική του ειρήνη, σκοτίζεται πνευματικά και απομακρύνεται από τη χάρη του Θεού. Η καρδιά του γίνεται σκληρή και η προσευχή του εξασθενεί. Εκείνος που κρίνεται βιώνει πόνο, αδικία και απογοήτευση, που μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε απομόνωση. Σε εκκλησιολογικό επίπεδο, η κατάκριση διασπά την ενότητα του σώματος της Εκκλησίας, διότι καταστρέφει τη σχέση αγάπης που αποτελεί το θεμέλιό της.
Η διέξοδος που υποδεικνύει ο λόγος του Αγίου Νήφωνος είναι η ταπείνωση, η αυτογνωσία και η προσευχή. Όταν ο άνθρωπος αναγνωρίζει τα δικά του σφάλματα, παύει να ασχολείται με τα σφάλματα των άλλων. Όταν προσεύχεται για τον άλλον, η καρδιά του μεταμορφώνεται και γεμίζει αγάπη. Έτσι, η κατάκριση αντικαθίσταται από συμπόνια και η απόσταση από κοινωνία.
Συνολικά, ο λόγος αυτός δεν αποτελεί απλώς μια διδασκαλία περί ηθικής, αλλά μια πρόσκληση σε έναν νέο τρόπο υπάρξεως, όπου η αγάπη αντικαθιστά την κρίση και ο άλλος γίνεται τόπος συναντήσεως με τον Χριστό.
Βιβλιογραφία
Αγία Γραφή. (1997). Καινή Διαθήκη. Αθήνα: Ελληνική Βιβλική Εταιρεία.
Είθε ο Θεός να χαρίζει σε όλους μας καθαρότητα καρδιάς και πνεύμα ταπεινώσεως, ώστε να αποφεύγουμε την κατάκριση και να δεχόμαστε κάθε άνθρωπο ως εικόνα Χριστού, με αγάπη, ειρήνη και διάκριση. Αμήν.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου