Η τραγωδία του Ευριπίδη , Μήδεια, αποτελεί ένα από τα πιο πολυσήμαντα και βαθιά δημιουργήματα της Αρχαίας Ελληνικής Σκέψης. Παρά τη διαχρονική του αξία, το έργο συχνά περιορίζεται σε μια επιφανειακή-ανθρώπινη ερμηνεία που το αντιμετωπίζει ως δράμα ζηλοτυπίας και εκδίκησης, με ανθρώπινα μέτρα και σταθμά. Μια τέτοια ανάγνωση, όσο εύλογη κι αν φαίνεται, αδυνατεί να συλλάβει το μυσταγωγικό βάθος του έργου.
Για να προσεγγίσουμε ουσιαστικά τη Μήδεια, απαιτείται να υπερβούμε τα συνηθισμένα ανθρώπινα μέτρα. Χρειάζεται να αφήσουμε κατά μέρος τις ηθικολογικές κατηγορίες και να εισέλθουμε σε ένα πεδίο όπου το δράμα λειτουργεί ως σύμβολο εσωτερικών διεργασιών. Η Μήδεια δεν είναι απλώς μια γυναίκα· είναι μια δύναμη. Ο Ιάσονας δεν είναι απλώς ένας άνδρας· είναι ο νους. Η Κόρινθος δεν είναι απλώς μία πόλη· είναι μέγα ενεργειακό πέρασμα από την επιθυμία της κοιλίας στο θυμικό-συναισθηματικό κέντρο της καρδιάς του ανθρώπου. Η Αθήνα , επίσης, δεν είναι πόλη, είναι προορισμός που οδηγεί στην Θεού διάκριση και σοφία.
Στην ανάλυση που ακολουθεί, το έργο προσεγγίζεται μέσα από την Ορφική μυσταγωγία και την εσωτερική φιλοσοφία. Παράλληλα, στο τέλος, επιχειρείται μια συγκριτική θεώρηση με την Ορθόδοξη Χριστιανική εμπειρία και ιδιαίτερα με το πρόσωπο της Θεοτόκου, ως την ολοκλήρωση και υπέρβαση του αρχετύπου που εκφράζει η Μήδεια.
Περιληπτική υπόθεση της τραγωδίας
Η τραγωδία εκτυλίσσεται στην Κόρινθο, όπου η Μήδεια έχει καταφύγει μαζί με τον σύζυγό της Ιάσονα και τα παιδιά τους ( τους τόκους που απέκτησαν πνευματικά) μετά τις περιπέτειες της Αργούς και την απόκτηση του Χρυσόμαλλου Δέρατος.
Η αρχική κατάσταση είναι ήδη διαταραγμένη. Ο Ιάσονας έχει αποφασίσει να εγκαταλείψει τη Μήδεια και να παντρευτεί τη Γλαύκη, κόρη του βασιλιά Κρέοντα, επιδιώκοντας κοινωνική άνοδο και πολιτική ασφάλεια. Η Μήδεια βρίσκεται σε βαθιά οδύνη και οργή, νιώθοντας προδομένη όχι μόνο ως σύζυγος αλλά και ως εκείνη που θυσίασε τα πάντα για τον Ιάσονα.
Ο Κρέοντας, φοβούμενος τη δύναμη και την οργή της, διατάζει την εξορία της. Της δίνει όμως μια ημέρα προθεσμία. Αυτή η μικρή αναβολή γίνεται το κρίσιμο χρονικό παράθυρο μέσα στο οποίο η Μήδεια θα οργανώσει την εκδίκησή της.
Η Μήδεια, με ψυχραιμία και στρατηγική, προσποιείται συμφιλίωση με τον Ιάσονα και στέλνει στη νέα νύφη δηλητηριασμένα δώρα: ένα πέπλο και ένα στέμμα. Όταν η Γλαύκη τα φορά, πεθαίνει φρικτά, ενώ μαζί της πεθαίνει και ο πατέρας της Κρέοντας, προσπαθώντας να τη σώσει.
Η κορύφωση του δράματος έρχεται με την απόφαση της Μήδειας να σκοτώσει τα ίδια της τα παιδιά, ( τους τόκους της προδοσίας) ώστε να στερήσει από τον Ιάσονα (νου) κάθε μέλλον και κάθε συνέχεια. Η πράξη αυτή συνιστά το πιο ακραίο σημείο της τραγωδίας.
Στο τέλος, η Μήδεια δεν τιμωρείται. Αντιθέτως, εμφανίζεται πάνω σε άρμα που το σέρνουν φτερωτοί δράκοντες, δώρο του θεού και παππού της Ηλίου και διαφεύγει προς την Αθήνα, (στο κέντρο της σοφίας) αφήνοντας τον Ιάσονα συντετριμμένο.
Η Αργώ ως σώμα και ο Ιάσονας ως νους
Η Αργώ λειτουργεί ως ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της μυθολογίας. Στο εσωτερικό πλαίσιο, αντιστοιχεί στο ανθρώπινο σώμα, στο όχημα της ψυχής. Ο Ιάσονας, ως κυβερνήτης της, ενσαρκώνει τον νου, τον «καπετάνιο» που καλείται να καθοδηγήσει την ύπαρξη.
Ωστόσο, ο νους αυτός δεν είναι αυτάρκης. Η επιτυχία του εξαρτάται από τη συνεργασία του με τη Μήδεια, δηλαδή με τη ζωτική ενέργεια. Όταν αυτή η συνεργασία διαρρηγνύεται, ο νους χάνει τον προσανατολισμό του.
Η προδοσία του Ιάσονα αποτελεί συμβολικά την αποκοπή του νου από την πνευματική του πηγή. Η επιλογή της Γλαύκης αντιπροσωπεύει την προσκόλληση στην ύλη και στη φαινομενική ασφάλεια. Έτσι, το σώμα-σκάφος αρχίζει να φθείρεται, και ο νους οδηγείται σε πτώση.
Η Μήδεια ως πύρινη ενέργεια και γνώση
Η Μήδεια, ως εγγονή του Ηλίου, φέρει την ποιότητα της φωτιάς. Η φωτιά αυτή δεν είναι μόνο καταστροφική αλλά και δημιουργική. Είναι η δύναμη που μεταμορφώνει.
Στην αρχή, αυτή η ενέργεια υπηρετεί τον Ιάσονα. Τον βοηθά να κατακτήσει το ακατόρθωτο. Όμως, όταν προδίδεται, η ίδια δύναμη μετατρέπεται σε καταστροφή.
Η «φαρμακεία» της Μήδειας μπορεί να ιδωθεί ως συμβολισμός της εσωτερικής αλχημείας. Είναι η ικανότητα να μετασχηματίζονται οι εμπειρίες. Όταν αυτή η διαδικασία διαταράσσεται, η ενέργεια γίνεται τοξική.
Τα Ίσθμια και η δοκιμασία των ενστίκτων
Τα Ίσθμια, που τελούνταν στον Ισθμό της Κορίνθου, συμβολίζουν το σημείο μετάβασης. Εκεί όπου η χονδροειδής ύλη συναντά το συναίσθημα, ο άνθρωπος καλείται να ελέγξει τα ένστικτά του.
Η Μήδεια αποτελεί τη δοκιμασία του Ιάσονα σε αυτό το επίπεδο. Αν ο νους αποτύχει να διατηρήσει την ακεραιότητά του, η ενέργεια τον καταστρέφει.
Ο Χορός ως συλλογική ψυχή
Ο Χορός των γυναικών της Κορίνθου λειτουργεί ως καθρέφτης της εσωτερικής κατάστασης. Αντιπροσωπεύει τη συλλογική ψυχή που παρακολουθεί και αντιδρά.
Η σταδιακή μετατόπιση του Χορού—από συμπάθεια σε φόβο και τέλος σε σιωπή—αντικατοπτρίζει την πορεία της ψυχής μπροστά σε μια υπερβατική εμπειρία.
Η παιδοκτονία ως κάθαρση
Η παιδοκτονία αποτελεί το πιο δύσκολο σημείο της ερμηνείας. Σε συμβολικό επίπεδο, τα παιδιά αντιπροσωπεύουν τους καρπούς- τους τόκους- μιας ένωσης που έχει πλέον διαφθαρεί. Κατά την παραβολή του Σπορέως ο σπόρος βλάστησε γρήγορα αλλά κατακάηκε από τον ήλιο γιατί οι ρίζες του δεν είχαν βάθος.Οι καρποί του-τα παιδιά της Μήδειας και του Ιάσονα- δεν είναι για αποθήκευση στις ουράνιες σιταποθήκες αλλά να γίνουν παρανάλωμα πυρός.
Η πράξη της Μήδειας μπορεί να ιδωθεί ως διακοπή μιας «μολυσμένης» συνέχειας. Είναι μια βίαιη αλλά τελική κάθαρση.
Το άρμα και η άνοδος
Το άρμα των δρακόντων συμβολίζει την ανύψωση της ενέργειας. Οι δράκοντες, ως χθόνιες δυνάμεις, μεταμορφώνονται και αποκτούν φτερά.
Η άνοδος της Μήδειας δηλώνει την επιστροφή στην ουράνια πηγή. Η ενέργεια απελευθερώνεται από τα δεσμά της ύλης.
Η Νέμεση-φώτιση του Ιάσονα
Η Θεά Νέμεσις συμβολίζει τη φώτιση. Όταν ο άνθρωπος φωτιστεί δικάζει ο ίδιος τον εαυτόν του για τις αμαρτίες του. Σε αυτό το επίπεδο η Νέμεσις θεωρείται ως δίκη. Η τιμωρία του Ιάσονα είναι εσωτερική. Η αποσύνθεση της Αργούς συμβολίζει την κατάρρευση του ιδίου του ανθρώπινου φορέα όταν αποκόπτεται από την θεία πηγή της αληθινής ζωής.
Η Ορθόδοξη θεολογική προοπτική: Μήδεια και Θεοτόκος ως δύο τρόποι μετοχής της ανθρώπινης ενέργειας στο θείον
Η τραγωδία Μήδεια του Ευριπίδη, όταν προσεγγιστεί υπό το πρίσμα της Ορθόδοξης θεολογίας, αποκαλύπτει μια βαθιά ανθρωπολογική και πνευματική διάσταση. Η Μήδεια δεν αποτελεί απλώς ένα τραγικό πρόσωπο, αλλά μια εικόνα της ανθρώπινης ενέργειας όταν αυτή αποσυνδέεται από τον Θεό και λειτουργεί αυτόνομα. Αντίθετα, η Υπεραγία Θεοτόκος εκφράζει την ολοκληρωμένη και σωτηριολογική μετοχή της ανθρώπινης φύσης στο θείο θέλημα. Η σύγκριση αυτή δεν αποσκοπεί σε ηθική αντιπαραβολή, αλλά σε θεολογική κατανόηση δύο διαφορετικών τρόπων ύπαρξης: του ανθρώπου που ενεργεί χωρίς χάρη και του ανθρώπου που γίνεται φορέας της Θείας Χάριτος.
Στην Ορθόδοξη παράδοση, η ανθρώπινη ύπαρξη συγκροτείται από τον νου, την καρδιά και τις δυνάμεις της ψυχής (επιθυμητικό , θυμοειδές, βουλητικό ). Η Μήδεια, σε μια συμβολική ανάγνωση, εκφράζει τη δύναμη του επιθυμητικού και του θυμοειδούς όταν αυτά δεν έχουν καθαρθεί. Ο Ιάσονας, αντίστοιχα, εκφράζει τον νου που χάνει την ενότητά του με την καρδιά και εκπίπτει σε λογιστική και ιδιοτελή λειτουργία. Αυτή η διάσπαση αποτελεί, κατά τους Πατέρες, την ουσία της πτώσης.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αναλύει ότι τα πάθη δεν είναι καθεαυτά κακά, αλλά φυσικές δυνάμεις της ψυχής που εκτρέπονται από τον σκοπό τους (PG 90, 1084C–1088A). Όταν η επιθυμία δεν κατευθύνεται προς τον Θεό, γίνεται φιληδονία· όταν το θυμοειδές δεν υπηρετεί την αρετή, γίνεται οργή και καταστροφή. Η Μήδεια ενσαρκώνει ακριβώς αυτή την εκτροπή: η ενέργεια που θα μπορούσε να οδηγήσει στη ζωή μετατρέπεται σε δύναμη θανάτου.
Αντίθετα, η Θεοτόκος αποτελεί το πρότυπο της ορθής χρήσης των δυνάμεων της ψυχής. Η απάντησή της στο θείο μήνυμα, όπως καταγράφεται στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο («ἰδού ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου», Λουκ. 1:38), εκφράζει την πλήρη εναρμόνιση της ανθρώπινης θέλησης με το θείο θέλημα. Η επιθυμία της δεν στρέφεται προς ιδιοτελείς σκοπούς αλλά προς τη θεία οικονομία· το θυμοειδές της δεν εκρήγνυται, αλλά μεταμορφώνεται σε σταθερότητα και υπομονή.
Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς διδάσκει ότι ο άνθρωπος καλείται να μετέχει στο άκτιστο φως μέσω της καθάρσεως και του φωτισμού (PG 150, 892C–893A). Η Θεοτόκος αποτελεί την κατεξοχήν πραγματοποίηση αυτής της πορείας. Δεν ενεργεί αυτόνομα, αλλά γίνεται «δοχείο» της θείας ενέργειας. Η φωτιά που στη Μήδεια κατακαίει, στη Θεοτόκο γίνεται φως που ζωοποιεί.
Η αντίθεση αυτή μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: η Μήδεια εκφράζει την ενέργεια χωρίς κοινωνία, ενώ η Θεοτόκος την ενέργεια εν κοινωνία. Η πρώτη λειτουργεί εντός ενός πλαισίου δικαιοσύνης που αποδίδεται μέσω της ανταπόδοσης· η δεύτερη εγκαινιάζει τον νόμο της Θείας Χάριτος, όπου η σωτηρία επιτελείται μέσω της αγάπης.
Στο σημείο αυτό είναι κρίσιμη η πατερική διάκριση μεταξύ δικαιοσύνης και φιλανθρωπίας. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι ο Θεός «οὐ κατὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ποιεῖ ἡμῖν» (PG 49, 286), δηλαδή δεν αποδίδει στον άνθρωπο αυτό που «του αξίζει», αλλά αυτό που τον σώζει. Η Μήδεια λειτουργεί με όρους ανταποδοτικής δικαιοσύνης· η Θεοτόκος εισέρχεται στο μυστήριο της θείας φιλανθρωπίας.
Η πιο δραματική διαφορά εντοπίζεται στο ζήτημα της μητρότητας. Η Μήδεια, ως μητέρα, καταστρέφει τα τέκνα της, διακόπτοντας τη συνέχεια της ζωής. Η πράξη αυτή, σε συμβολικό επίπεδο, δηλώνει την αδυναμία της ανθρώπινης φύσης να διαχειριστεί την ενέργεια όταν αυτή αποκόπτεται από τον Θεό. Αντίθετα, η Θεοτόκος γίνεται Μητέρα της Ζωής. Ο Άγιος Αθανάσιος Αλεξανδρείας υπογραμμίζει ότι μέσω της Ενανθρώπησης «ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν» (PG 25, 192B). Η Θεοτόκος δεν γεννά θάνατο αλλά ζωή· δεν αφαιρεί αλλά προσφέρει.
Ακόμη βαθύτερα, η Μήδεια εκφράζει την τραγικότητα της ανθρώπινης ελευθερίας όταν αυτή απολυτοποιείται. Η επιλογή της είναι απόλυτα ελεύθερη, αλλά στερείται αναφοράς στο θείο. Η Θεοτόκος, αντίθετα, χρησιμοποιεί την ελευθερία της για να εισέλθει σε σχέση με τον Θεό. Η συγκατάθεσή της αποτελεί την κορυφαία πράξη ανθρώπινης ελευθερίας που γίνεται ταυτόχρονα πράξη υπακοής.
Η θεολογία της Εκκλησίας δεν απορρίπτει την ενέργεια που εκφράζει η Μήδεια· την θεραπεύει. Στην ασκητική παράδοση, η κάθαρση των παθών δεν σημαίνει καταστροφή τους αλλά μεταμόρφωσή τους. Ο Μέγας Βασίλειος αναφέρει ότι οι δυνάμεις της ψυχής πρέπει να κατευθύνονται «πρὸς τὸ ἀγαθόν» (PG 31, 204B). Αυτό ακριβώς επιτυγχάνεται στη Θεοτόκο: η ανθρώπινη φύση δεν ακυρώνεται αλλά ολοκληρώνεται.
Η Μήδεια, επομένως, μπορεί να ιδωθεί ως προειδοποίηση. Δείχνει τι συμβαίνει όταν η ανθρώπινη ενέργεια λειτουργεί χωρίς αναφορά στον Θεό. Η Θεοτόκος αποτελεί την απάντηση: δείχνει πώς η ίδια ενέργεια μπορεί να γίνει φορέας ζωής, φωτός και σωτηρίας.
Η σύγκριση αυτή δεν αναιρεί τη δραματική δύναμη της τραγωδίας· την ολοκληρώνει. Η Αρχαία Ελληνική Σκέψη φτάνει μέχρι την αναγνώριση της ανάγκης για κάθαρση. Η χριστιανική αποκάλυψη προσφέρει τον τρόπο: τη Θεία Χάρη. Εκεί όπου η Μήδεια ολοκληρώνει την πορεία της με μια βίαιη άνοδο, η Θεοτόκος οδηγεί την ανθρωπότητα σε μια ειρηνική ένωση με τον Θεό.
Συνεπώς, η Μήδεια και η Θεοτόκος δεν είναι απλώς δύο γυναικείες μορφές, αλλά δύο θεολογικά παραδείγματα. Η πρώτη εκφράζει την τραγική αυτονομία της ανθρώπινης φύσης· η δεύτερη τη θεοποιημένη κοινωνία της με τον Θεό. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο μορφές εκτείνεται ολόκληρη η πορεία της ανθρώπινης ύπαρξης: από τη φωτιά που κατακαίει στο φως που σώζει. Η κάθαρση γίνεται αγάπη.
Συμπεράσματα
Η Μήδεια αποτελεί μια βαθιά αλληγορία της εσωτερικής ζωής. Διδάσκει ότι η ενέργεια που δεν εναρμονίζεται με τον νου γίνεται καταστροφική.
Η Ορθόδοξη παράδοση προσφέρει τη συνέχεια: τη μεταμόρφωση της ενέργειας σε αγάπη και φως Χριστού.
Ο άνθρωπος καλείται να διανύσει αυτή την πορεία, παραμένοντας «αεί παίς», παιδί κατά Χριστόν, δηλαδή ανοιχτός, καθαρός και δεκτικός στο θείον φως.
Βιβλιογραφία
Ευριπίδης. (2006). Μήδεια (μτφρ. Κ. Τοπούζης). Αθήνα: Κάκτος.
Walter Burkert. (2003). Ελληνική θρησκεία της αρχαϊκής και κλασικής εποχής (μτφρ. Μ. Μιχαηλίδης). Αθήνα: ΜΙΕΤ.
E. R. Dodds. (1995). Οι Έλληνες και το παράλογο (μτφρ. Φ. Ιωαννίδης). Αθήνα: Καρδαμίτσα.
Mircea Eliade. (1988). Μύθος και πραγματικότητα (μτφρ. Ν. Κούρκουλος). Αθήνα: Γνώση.
Jean-Pierre Vernant. (1996). Μύθος και σκέψη στην αρχαία Ελλάδα (μτφρ. Σ. Ροζάνης). Αθήνα: Γνώση.
Martin P. Nilsson (1955). A History of Greek Religion. Oxford University Press.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου