Η Θεολογική Θεώρηση της Ιερωσύνης στην Ορθόδοξη Παράδοση

                                

 Η θεολογική θεώρηση της ιερωσύνης στην Ορθόδοξη Παράδοση αποτελεί ένα από τα πλέον σύνθετα και ιερολογικά φορτισμένα πεδία της εκκλησιαστικής εμπειρίας. Το άρθρο εστιάζει σε  ζητήματα υψηλής συμβολικής και λειτουργικής σημασίας: τη θέση του ιερέα μέσα στη λατρεία, τη σχέση του με τους αγγέλους, τη συμβολική λειτουργία του κεριού στην είσοδο του Ευαγγελίου, καθώς και την πατερική αποτίμηση του ιερατικού αξιώματος. Η ανάλυση που ακολουθεί επιχειρεί να προσεγγίσει θεολογικά, βιβλικοπατερικά και κριτικά τα εν λόγω στοιχεία, εντάσσοντάς τα στο ευρύτερο πλαίσιο της Oρθόδοξης εκκλησιολογίας και λειτουργικής θεολογίας.

Κατά τον λόγο του ιεροκήρυκα Δημητρίου Παναγόπουλου, η ιερωσύνη δεν αποτελεί ανθρώπινο αξίωμα αλλά θεϊκή διακονία που ενεργείται μέσα στην Εκκλησία για τη σωτηρία των ανθρώπων. Ο ιερέας, ανεξάρτητα από την προσωπική του αδυναμία, παραμένει φορέας της χάριτος του Θεού όταν τελεί τα μυστήρια. Ιδιαίτερα στη Θεία Λειτουργία, στη συγχώρηση των αμαρτιών και στην εξόδιο ακολουθία, γίνεται όργανο μέσω του οποίου η Εκκλησία φανερώνει την παρουσία του Χριστού στον κόσμο.

Ο ιεροκήρυκας Παναγόπουλος τόνιζε με ποιμαντική έμφαση ότι ο άνθρωπος συχνά δεν αντιλαμβάνεται την πνευματική αξία της ιερωσύνης μέσα στην παρούσα ζωή, αλλά την κατανοεί βαθύτερα μέσα από την εμπειρία του θανάτου, της προσευχής και της ανάγκης για θεία παρηγοριά. Γι’ αυτό και υπογράμμιζε ότι η μεγαλύτερη τιμή για έναν άνθρωπο δεν είναι η κοινωνική του θέση, αλλά η δυνατότητα να συμμετέχει στο μυστήριο της Εκκλησίας μέσω του ιερέα.

Η λειτουργική είσοδος και η συμβολική του φωτός

Η πρώτη εικόνα  αφορά την μικρή είσοδο του ιερέα με το Ευαγγέλιο, προπορευομένου παιδιού με αναμμένο κερί. Η πράξη αυτή έχει βαθύ λειτουργικό και συμβολικό περιεχόμενο. Στην Oρθόδοξη λατρεία, το φως αποτελεί πρωταρχικό σημείο θεοφανείας και αποκαλύψεως του θείου. Ο Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης τονίζει ότι το φως στις ιερές τελετές συμβολίζει τη θεία φώτιση και την αποκάλυψη των μυστικών του Θεού (PG 3, Περί Εκκλησιαστικής Ιεραρχίας).

Η ταύτιση του αναμμένου κεριού με τον Τίμιο Πρόδρομο εντάσσεται σε μια ευρύτερη ερμηνευτική παράδοση, όπου ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής θεωρείται «λύχνος καιόμενος και φαίνων» (Ιω. 5,35). Πατερικά, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει τον Πρόδρομο ως προπομπό του Χριστού, όχι ως πηγή φωτός αλλά ως μαρτυρία του φωτός (PG 59, Homiliae in Ioannem). Υπό αυτή την έννοια, η λειτουργική πράξη του κεριού αποδίδει εικονικά τη μαρτυρική και προπαρασκευαστική αποστολή του Προδρόμου έναντι της ερχoμένης παρουσίας του Ευαγγελίου, το οποίο συμβολίζει τον ίδιο τον Χριστό.

Η ιερατική διακονία έναντι των αγγελικών ταγμάτων

Το δεύτερο σημείο  αφορά τη σύγκριση ιερέα και αγγέλου, με τη διατύπωση ότι «ο άγγελος διακονεί, ενώ ο ιερέας λειτουργεί». Η θεολογία της Εκκλησίας αναγνωρίζει πράγματι τη διάκριση μεταξύ αγγελικής και ιερατικής λειτουργίας, αλλά όχι με όρους απόλυτης αξιολογικής υπεροχής.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στο έργο του Περί Ιερωσύνης, εξυψώνει το ιερατικό αξίωμα ως «φοβερώτερον και αγγελικών δυνάμεων» λόγω της ευθύνης τέλεσης των μυστηρίων (PG 48, De Sacerdotio). Ωστόσο, δεν υπονοεί ότι οι άγγελοι υπολείπονται οντολογικά του ιερέα, αλλά ότι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας υπερβαίνει ακόμη και την αγγελική θέα.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος είναι ακόμη σαφέστερος: ο ιερέας καλείται να είναι «αγγελικός βίος επί γης», όχι όμως αντικατάσταση των αγγέλων (PG 35, Orationes Theologicae). Η Ορθόδοξη Παράδοση δεν υποβαθμίζει τα αγγελικά τάγματα, τα οποία θεωρούνται ανώτερα κατά φύση, αλλά αναδεικνύει τη μοναδικότητα της ιερατικής λειτουργίας ως μυστηριακής μεσιτείας.

Η απολυτοποίηση της ιερατικής αξίας και τα όρια της πατερικής παράδοσης

Η φράση ότι «εάν έχεις απέναντι σου έναν παπά και έναν άγγελο, να δώσεις τη θέση σου στον παπά», αποδίδεται στον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό. Οι λόγοι του Αγίου Κοσμά είναι βαθιά ποιμαντικοί και απευθύνονται σε ένα λαϊκό ακροατήριο που χρειάζεται ενίσχυση του σεβασμού προς την ιερωσύνη, ιδιαίτερα σε περιόδους κοινωνικής και πνευματικής αποδυνάμωσης.

Ωστόσο, πατερικά, η απόλυτη σύγκριση ιερέα και αγγέλου δεν αποτελεί συστηματική δογματική διδασκαλία. Ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας τονίζει ότι οι άγγελοι είναι «λειτουργικά πνεύματα εις διακονίαν αποστελλόμενα» (PG 32, Homiliae), ενώ ο ιερέας είναι φορέας της μυστηριακής οικονομίας της Εκκλησίας. Η διάκριση είναι λειτουργική κι όχι οντολογική υπεροχή.

Η Ορθόδοξη θεολογία αποφεύγει κάθε μορφή ανθρωποκεντρικού εξαιρετισμού που θα μπορούσε να οδηγήσει σε υποτίμηση των αγγελικών ταγμάτων. Αντιθέτως, βλέπει την Εκκλησία ως σύνολο αγγέλων και ανθρώπων εν Χριστώ, όπως αναφέρει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής (PG 91, Ambigua).

Η εσχατολογική συνειδητοποίηση της ιερωσύνης

Η φράση το ιεροκήρυκος Παναγόπουλου «την αξία του κλήρου θα την μάθουμε όταν θα πεθάνουμε» εισάγει μια εσχατολογική προοπτική. Στην πατερική θεολογία, η αξία της ιερωσύνης αποκαλύπτεται πλήρως στο φως της αιωνιότητας, διότι εκεί γίνεται φανερή η πραγματική συμβολή της στη σωτηρία του ανθρώπου.

Ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος τονίζει ότι όπου υπάρχει ιερέας, εκεί υπάρχει η Εκκλησία (PG 5, Epistola ad Smyrnaeos). Η διακονία του ιερέα στη μνημόνευση των κεκοιμημένων και στην τέλεση της Νεκρώσιμης Ακολουθίας αποτελεί πράξη εκκλησιαστικής ενότητας μεταξύ ζώντων και τεθνεώτων. Η εσχατολογική διάσταση δεν αναφέρεται σε μεταθανάτια «ανακάλυψη» της αξίας του ιερέα, αλλά στην πληρέστερη κατανόηση του μυστηρίου της Εκκλησίας εν τω Κυρίω.

Η κοινωνική απαξίωση της ιερωσύνης και η ποιμαντική κρίση

Πολλοί γονείς αποφεύγουν να γίνουν τα παιδιά τους ιερείς, λόγω κοινωνικών προκαταλήψεων. Το φαινόμενο αυτό έχει ιστορικές ρίζες στη νεωτερικότητα, όπου η ιερωσύνη συχνά αποσυνδέθηκε από τον κοινωνικό κύρος και συνδέθηκε με στερεότυπα.

Η πατερική παράδοση, όμως, αντιμετωπίζει την ιερωσύνη ως διακονία θυσίας και όχι κοινωνικής προβολής. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος υπογραμμίζει ότι ο ιερέας οφείλει να είναι «άγγελος επί γης» αλλά ταυτόχρονα «άνθρωπος υπεύθυνος υπέρ πολλών ψυχών» (PG 48).

Η ποιμαντική κρίση της σύγχρονης κοινωνίας δεν αναιρεί τη θεολογική αξία του ιερατικού αξιώματος, αλλά αναδεικνύει την ανάγκη βαθύτερης κατήχησης περί της Εκκλησίας ως σώματος Χριστού.

Κριτική αποτίμηση της απόλυτης ιεραρχικής σύγκρισης

Η ρητορική εξύψωση του ιερέα έναντι ακόμη και των αγγέλων, πρέπει να αναγνωσθεί εντός του πλαισίου της Ορθόδοξης ρητορικής υπερβολής, η οποία χρησιμοποιείται για ποιμαντικούς σκοπούς. Δεν αποτελεί δογματική κατάφαση υπεροχής.

Η αγγελική και ανθρώπινη τάξη στην πατερική θεολογία συνυπάρχουν αρμονικά στην κλίμακα της θείας οικονομίας. Ο Άγιος Διονύσιος Αρεοπαγίτης περιγράφει μια ιεραρχία όντων, όπου κάθε τάξη υπηρετεί την ανώτερη χωρίς να καταργείται η φύση της (PG 3).

Επομένως, η αξία του ιερέα δεν έγκειται σε συγκριτική ανωτερότητα, αλλά στη μοναδική του αποστολή να τελεί τα μυστήρια της Εκκλησίας.

Συμπερασματική θεώρηση

 Η ιερωσύνη είναι διακονία μυστικής κοινωνίας Θεού και ανθρώπων, όχι κοινωνικό αξίωμα ή συγκριτικό προνόμιο έναντι άλλων πνευματικών όντων. Οι πατερικές πηγές τονίζουν τη σπουδαιότητά της, αλλά ταυτόχρονα τη διατηρούν εντός της ταπείνωσης και της λειτουργικής ευθύνης.

Η εικόνα του κεριού, του αγγέλου και του ιερέα εντάσσονται σε μια λειτουργική θεολογία φωτός, διακονίας και μεσιτείας. Η Ορθόδοξη Παράδοση δεν απολυτοποιεί καμία μορφή διακονίας εις βάρος άλλης, αλλά τις εντάσσει στο μυστήριο της Εκκλησίας ως ενιαίο σώμα σωτηρίας.

Θερμές ευχαριστίες στον κ. Γιώργο Γεωργουδάκη, που η ανάρτηση του λόγου του  ιεροκήρυκος Δημητρίου Παναγόπουλου στη σελίδα του στο FB ήταν το ερέθισμα για την συγγραφή αυτού του άρθρου.

Βιβλιογραφία  

Basil the Great. (PG 32). Homiliae. Patrologia Graeca.

Dionysius the Areopagite. (PG 3). De Ecclesiastica Hierarchia. Patrologia Graeca.

Gregory Nazianzen. (PG 35). Orationes Theologicae. Patrologia Graeca.

Ignatius of Antioch. (PG 5). Epistolae. Patrologia Graeca.

Maximus the Confessor. (PG 91). Ambigua. Patrologia Graeca.

Symeon, D. (2008). Η ιερωσύνη κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας. Αθήνα: Εκδόσεις Δόμος.

John Chrysostom. (PG 48). De Sacerdotio. Patrologia Graeca.

John Chrysostom. (PG 59). Homiliae in Ioannem. Patrologia Graeca.

Lossky, V. (1976). The Mystical Theology of the Eastern Church. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press.

Meyendorff, J. (1983). Byzantine Theology. New York: Fordham University Press.

Ware, K. (1993). The Orthodox Church. London: Penguin Books.

Παπαδόπουλος, Σ. (2015). Εισαγωγή στη Πατερική Θεολογία. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς.

-Λόγος Θείου Φωτός