Α΄ Ιωάννου 5,7-8: Οι τρεις επί γης μάρτυρες

  

                    

1. Εισαγωγή

Το χωρίο Α΄ Ιωάννου 5,7-8 αποτελεί ένα από τα πλέον συζητημένα   θεολογικά ζητήματα της Καινής Διαθήκης. Στη μακραίωνη εκκλησιαστική παράδοση απαντά η διατύπωση:

«Ὅτι τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῷ οὐρανῷ· ὁ Πατήρ, ὁ Λόγος καὶ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, καὶ οὗτοι οἱ τρεῖς ἕν εἰσιν· καὶ τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῇ γῇ· τὸ Πνεῦμα καὶ τὸ ὕδωρ καὶ τὸ αἷμα, καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσιν».

Ωστόσο, η νεότερη κριτική του κειμένου επισημαίνει ότι το τμήμα «ἐν τῷ οὐρανῷ… καὶ οὗτοι οἱ τρεῖς ἕν εἰσιν» (γνωστό ως Comma Johanneum) δεν απαντά στα αρχαιότερα ελληνικά χειρόγραφα, ούτε στις πρώιμες πατερικές παραπομπές της Ανατολής. Περιλαμβάνεται κυρίως σε μεταγενέστερα λατινικά χειρόγραφα και εισήχθη στη δυτική παράδοση (βλ. Metzger, 1994· Brown, 1982· Schnackenburg, 1992). Για τον λόγο αυτό, το κριτικό κείμενο της Καινής Διαθήκης (NA28) περιορίζεται στη φράση:

«ὅτι τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες· τὸ Πνεῦμα καὶ τὸ ὕδωρ καὶ τὸ αἷμα, καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσιν».

 Η Ορθόδοξη θεολογία δεν στηρίζει την τριαδολογία της σε αυτό το κείμενο, αλλά στο σύνολο της αποκαλύψεως, ιδίως στο Ματθ. 28,19 και στο Ιω. 1,1-18. Συνεπώς, η απουσία του Comma Johanneum από το πρωτότυπο κείμενο δεν επηρεάζει καθόλου το δογματικό οικοδόμημα της Εκκλησίας, διότι υπονοείται  η ομοούσιος και αδιαίρετος Αγία Τριάδα στον ουρανό.Χωρίς τον Τριαδικό Θεό είναι αδύνατον να υπάρξει  Ουράνια Βασιλεία.Ακολουθεί θεολογική ερμηνεία και ένα ερωτηματολόγιο για στοχασμό και ενδοσκόπηση.

2. Θεολογική ερμηνεία των «τριών μαρτύρων επί της γης»

Το αυθεντικό Ιωάννειο κείμενο μιλά για τρεις μάρτυρες επί γης: Το Πνεύμα, το ύδωρ,και το αίμα.

2.1 Το Πνεύμα

Το Άγιο Πνεύμα είναι ο κατεξοχήν μάρτυρας της θεότητας του Χριστού. Όπως και στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (15,26), το Πνεύμα «μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ». Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας τονίζει ότι το Άγιο Πνεύμα αποκαλύπτει εσωτερικά στον πιστό την αλήθεια της ενανθρωπήσεως (PG 74). Δεν πρόκειται για εξωτερική απόδειξη, αλλά για υπαρξιακή βεβαίωση.

2.2 Το ύδωρ

Το «ὕδωρ» ερμηνεύεται συνήθως ως αναφορά:

είτε στο βάπτισμα του Ιησού στον Ιορδάνη,

είτε στο μυστήριο του Βαπτίσματος,

είτε στην έξοδο ύδατος από την πλευρά Του (Ιω. 19,34).

Οι περισσότεροι πατέρες της Ανατολής το συνδέουν με το βάπτισμα του Χριστού, όπου φανερώθηκε η Αγία Τριάδα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει ότι το ύδωρ μαρτυρεί την πραγματική ενανθρώπηση και δημόσια αποστολή Του (PG 62).

2.3 Το αίμα

Το «αἷμα» παραπέμπει άμεσα στη σταυρική θυσία. Ο Ιησούς δεν ήλθε «ἐν τῷ ὕδατι μόνον», δηλαδή μόνο ως διδάσκαλος ή βαπτισμένος προφήτης, αλλά και «ἐν τῷ αἵματι», ως σταυρωμένος και λυτρωτής. Η αναφορά αντιμάχεται δοκητιστικές αντιλήψεις που αρνούνταν την πραγματική Του σάρκωση και σταύρωση.

3. Η ενότητα των τριών μαρτύρων

Η φράση «οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσιν» δεν σημαίνει ταυτότητα ουσίας (όπως στην τριαδολογία), αλλά συμφωνία μαρτυρίας. Πρόκειται για νομικό όρο: κατά το Δευτ. 19,15, «ἐπὶ στόματος δύο ἢ τριῶν μαρτύρων σταθήσεται πᾶν ῥῆμα».

Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, παρουσιάζει μια θεία  διαδικασία:Το ύδωρ και το αίμα ως ιστορία και το Άγιο Πνεύμα ως εσωετερική αποκάλυψη συγκλίνουν στην ίδια αλήθεια ότι ο Χριστός είναι Υιός του Θεού.

 

4. Θεολογική σημασία για τη σύγχρονη Εκκλησία

Η μαρτυρία του Αγίου Πνεύματος δεν είναι μυστικιστική αποκοπή από την ιστορία. Συνδέεται άρρηκτα με το ιστορικό γεγονός της ενανθρωπήσεως και του σταυρού. Η πίστη της Εκκλησίας στηρίζεται:

στην ιστορικότητα του Χριστού,

στη μυστηριακή εμπειρία,

στην εσωτερική βεβαίωση του Αγίου Πνεύματος.

Η αλήθεια δεν είναι ιδέα αλλά γεγονός και εμπειρία μαζί.

5. Πνευματικοί Μαργαρίτες

5.1. Η πίστη δεν γεννιέται από λογικά επιχειρήματα μόνο, αλλά από τη μαρτυρία του Αγίου Πνεύματος μέσα στην καρδιά.

Η χριστιανική πίστη δεν είναι απλώς αποδοχή μιας ιδεολογίας ή αποτέλεσμα διανοητικής επεξεργασίας. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης τονίζει ότι «ὁ πιστεύων… ἔχει τὴν μαρτυρίαν ἐν ἑαυτῷ». Αυτή η εσωτερική μαρτυρία είναι έργο του Αγίου Πνεύματος. Τα επιχειρήματα μπορούν να προετοιμάσουν τον νου, αλλά δεν αρκούν για να μεταμορφώσουν την ύπαρξη. Το Πνεύμα φωτίζει την καρδιά, καθιστώντας τον Χριστό όχι απλώς αντικείμενο γνώσεως αλλά προσωπική εμπειρία. Η πίστη γίνεται τότε βεβαιότητα ειρήνης και όχι απλή υπόθεση πιθανοτήτων. Όταν ο άνθρωπος αφήνεται στη χάρη, η αλήθεια δεν του επιβάλλεται· αποκαλύπτεται. Έτσι, η πίστη μετατρέπεται σε σχέση, και η σχέση σε ζωή.

5.2 Ο Χριστός δεν ήρθε «μόνο με νερό», δηλαδή μόνο ως διδάσκαλος· ήρθε και με αίμα, ως θυσία.

Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης επιμένει ότι ο Ιησούς δεν ήλθε «ἐν τῷ ὕδατι μόνον». Η φράση αντιπαρατίθεται σε αντιλήψεις που ήθελαν τον Χριστό απλώς ως φωτισμένο ηθικό διδάσκαλο. Το «αἷμα» δηλώνει τη σταυρική Του θυσία, την πλήρη αυτοπροσφορά. Η σωτηρία δεν είναι διδασκαλία, αλλά λύτρωση που περνά μέσα από τον Σταυρό. Αν αφαιρέσουμε το αίμα, απομένει ένας ηθικισμός χωρίς σωτηριολογικό βάθος. Ο Χριστός σώζει όχι μόνο με λόγια αλλά με την ίδια Του τη ζωή. Η πίστη μας, επομένως, δεν είναι θαυμασμός προς έναν διδάσκαλο, αλλά ευγνωμοσύνη προς έναν Λυτρωτή. Ο Σταυρός παραμένει το κέντρο της μαρτυρίας.

5.3  Η σωτηρία δεν είναι θεωρία, αλλά ιστορικό γεγονός που συνεχίζει να ενεργεί μυστηριακά.

Το ύδωρ και το αίμα παραπέμπουν σε συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα. Η ενανθρώπηση, το βάπτισμα, ο Σταυρός δεν ανήκουν στη σφαίρα του μύθου. Η χριστιανική πίστη είναι βαθιά ιστορική. Ωστόσο, η ιστορικότητα δεν περιορίζει τη Θεία Χάρη στο παρελθόν. Τα γεγονότα της σωτηρίας παρατείνονται μυστηριακά στη ζωή της Εκκλησίας, ιδίως στο Βάπτισμα και στη Θεία Ευχαριστία. Ο πιστός δεν θυμάται απλώς τη σωτηρία· συμμετέχει σε αυτήν. Η ιστορία μεταβάλλεται σε παρόν σωτηρίας. Η Εκκλησία δεν αναπαριστά, αλλά βιώνει τη σωτηριολογική πραγματικότητα.

5.4 Η μαρτυρία του Πνεύματος δεν είναι καταναγκαστική.

 Ο Θεός σέβεται την ελευθερία του ανθρώπου. Το Πνεύμα φωτίζει, δεν βιάζει. Η εσωτερική Του ενέργεια μοιάζει με φως που διαλύει το σκοτάδι χωρίς να καταστρέφει τα μάτια. Ο άνθρωπος μπορεί να αντισταθεί ή να συνεργαστεί. Η αλήθεια αποκαλύπτεται σε όσους ανοίγουν την καρδιά τους. Η θεία μαρτυρία είναι πρόσκληση και όχι εξαναγκασμός. Έτσι διαφυλάσσεται η προσωπική σχέση και η ευθύνη της πίστεως.

5.5 Η Εκκλησία δεν φοβάται την ιστορική έρευνα· η αλήθεια της ενανθρωπήσεως επιβεβαιώνεται από την ιστορία

Η Ιωάννεια επιμονή στο «ὕδωρ καὶ αἷμα» υπογραμμίζει ότι η πίστη στηρίζεται σε γεγονότα. Η Εκκλησία δεν οικοδομεί τη θεολογία της σε αόριστους μυστικισμούς. Η ιστορική έρευνα, όταν γίνεται με εντιμότητα, δεν απειλεί την πίστη. Αντίθετα, αναδεικνύει τη συγκεκριμένη πραγματικότητα της ζωής του Χριστού. Η ενανθρώπηση είναι γεγονός μέσα στον χρόνο. Η αλήθεια του Θεού εισέρχεται στην ιστορία και την αγιάζει. Γι’ αυτό και η Εκκλησία δεν φοβάται τον διάλογο με την επιστήμη και την έρευνα.

5.6 Όταν η πίστη μας δοκιμάζεται, ας θυμόμαστε: τρεις μάρτυρες μαρτυρούν μέσα μας.

Οι δοκιμασίες, οι αμφιβολίες και οι πνευματικές ξηρασίες είναι εμπειρίες κοινές σε κάθε πιστό. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης όμως μάς υπενθυμίζει ότι η μαρτυρία δεν εξαρτάται από τη συναισθηματική μας κατάσταση. Το Πνεύμα, το ύδωρ και το αίμα αποτελούν αντικειμενική και εσωτερική επιβεβαίωση της αλήθειας. Όταν όλα φαίνονται αβέβαια, η Θεία Χάρη εξακολουθεί να ενεργεί. Η μνήμη του Βαπτίσματος και της θυσίας του Χριστού στηρίζει την ψυχή. Η πίστη δεν θεμελιώνεται σε στιγμιαίες συγκινήσεις, αλλά σε διαρκή θεία μαρτυρία.

5.7 Η ενότητα των μαρτύρων μάς καλεί σε ενότητα ζωής· πίστη, βάπτισμα και θυσιαστική αγάπη.

Οι τρεις μάρτυρες «εἰς τὸ ἕν εἰσιν». Η συμφωνία τους μάς διδάσκει ότι η πνευματική ζωή δεν είναι κατακερματισμένη. Δεν μπορεί να υπάρχει πίστη χωρίς εκκλησιαστική ζωή, ούτε βάπτισμα χωρίς σταυρική συνέπεια. Η μαρτυρία του Πνεύματος εκφράζεται στην πράξη. Η ενότητα της θείας μαρτυρίας καλεί τον πιστό σε εσωτερική συνοχή. Η ζωή μας πρέπει να αντανακλά αυτό που πιστεύουμε. Η αλήθεια δεν διαιρείται· ενοποιεί.

5.8 Το Πνεύμα είναι η αλήθεια — και όπου υπάρχει το Πνεύμα, υπάρχει βεβαιότητα και ειρήνη.

Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης διακηρύσσει: «τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἡ ἀλήθεια». Η αλήθεια δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά ενεργός παρουσία. Το Άγιο Πνεύμα οδηγεί «εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν». Εκεί όπου ενεργεί η Θεία Χάρη, γεννάται εσωτερική ειρήνη. Η βεβαιότητα δεν είναι αλαζονεία· είναι καρπός θείας παρουσίας. Η αλήθεια του Πνεύματος δεν προκαλεί ταραχή αλλά φως και σταθερότητα. Ο πιστός αναγνωρίζει αυτή τη βεβαιότητα ως δωρεά, όχι ως επίτευγμα.

5.9 Δεν αρκεί να γνωρίζουμε το γεγονός του Σταυρού· καλούμαστε να ζούμε σταυρικά.

Η μαρτυρία του αίματος μάς καλεί σε μίμηση. Ο Σταυρός δεν είναι απλώς ιστορική ανάμνηση. Είναι τρόπος ζωής. Η θυσιαστική αγάπη αποτελεί την αυθεντική απάντηση στη θεία μαρτυρία. Ο πιστός που κοινωνεί του Σταυρού καλείται να σταυρώσει τον εγωισμό του. Η αλήθεια γίνεται υπαρξιακή όταν μεταμορφώνει τις σχέσεις μας. Ο Χριστός μαρτυρεί με το αίμα Του· ο χριστιανός καλείται να μαρτυρεί με τη ζωή του.

5.10 Όποιος έχει τον Υιό, έχει τη ζωή — όχι αύριο, αλλά ήδη από τώρα.

Η αιώνια ζωή δεν είναι απλώς μελλοντική ανταμοιβή. Είναι παρούσα πραγματικότητα. «Ὁ ἔχων τὸν Υἱὸν ἔχει τὴν ζωήν». Η ζωή αυτή είναι κοινωνία με τον Θεό. Ξεκινά από το παρόν και ολοκληρώνεται στην αιωνιότητα. Ο πιστός δεν αναμένει απλώς τη σωτηρία· τη γεύεται ήδη. Η παρουσία του Υιού στην καρδιά μεταμορφώνει τον χρόνο σε αιωνιότητα. Έτσι, η ελπίδα δεν είναι αναβολή, αλλά βεβαιότητα ζωής.

11. Ερωτηματολόγιο Στοχασμού και ενδοσκόπησης

Πρόλογος  

Η μαρτυρία του Αγίου Πνεύματος δεν είναι αφηρημένη θεολογική έννοια, αλλά ζωντανή εμπειρία που αγγίζει την καθημερινότητά μας. Το ακόλουθο ερωτηματολόγιο δεν αποσκοπεί σε αυτοκριτική ενοχών, αλλά σε φωτισμένη ενδοσκόπηση. Οι ερωτήσεις λειτουργούν ως καθρέπτης· όχι για να μας καταδικάσουν, αλλά για να μας οδηγήσουν σε βαθύτερη επίγνωση της πίστεως και της ζωής μας εν Χριστώ.Απευθύνονται στον βαθύτερο εαυτό μας να τις απαντήσει με ειλικρίνεια και αν φωτίσει με τις δωρεές του Αγίου Πνεύματος τα εντός μας.

Α΄ Θεματική Ενότητα: Η εσωτερική μαρτυρία του Αγίου Πνεύματος

1. Βιώνω την πίστη μου ως προσωπική σχέση ή ως διανοητική αποδοχή αληθειών;

2. Έχω εμπειρία εσωτερικής ειρήνης που να πηγάζει από την προσευχή;

3. Πότε αισθάνομαι πιο έντονα τη μαρτυρία του Θεού μέσα μου;

4. Διακρίνω τη διαφορά μεταξύ συναισθηματικής συγκίνησης και πνευματικής βεβαιότητας;

5. Ζητώ από το Άγιο Πνεύμα φωτισμό πριν από σημαντικές αποφάσεις;

6. Υπάρχουν στιγμές που αντιστάθηκα στην εσωτερική κλήση της συνείδησής μου;

7. Πόσο καλλιεργώ τη σιωπή ώστε να ακούσω τη φωνή του Θεού;

8. Συνδέω την πίστη μου με εμπειρία ή μόνο με συνήθεια;

9. Πώς αντιδρώ όταν η πίστη μου δοκιμάζεται;

10. Επιτρέπω στον Θεό να με καθοδηγεί ή θέλω να διατηρώ τον πλήρη έλεγχο;

Β΄ Θεματική Ενότητα: Το ύδωρ – Η ταυτότητα του Βαπτίσματος

11. Θυμάμαι ότι είμαι βαπτισμένος και τι σημαίνει αυτό για τη ζωή μου;

12. Ζω ως ανακαινισμένος άνθρωπος ή ως παλαιός;

13. Εκφράζεται η ταυτότητα του βαπτίσματός μου στις επιλογές μου;

14. Συμμετέχω συνειδητά στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας;

15. Πώς τιμώ το δώρο της θείας υιοθεσίας;

16. Ανανεώνω τη σχέση μου με τον Θεό μέσα από τη μετάνοια;

17. Αντιλαμβάνομαι ότι το Βάπτισμα είναι αρχή πορείας και όχι τελετή του παρελθόντος;

18. Δείχνω σεβασμό προς το σώμα μου ως ναό του Αγίου Πνεύματος;

19. Με ποιον τρόπο μαρτυρώ την πίστη μου στον χώρο εργασίας ή στην οικογένεια;

20. Ζω με επίγνωση ότι ανήκω στο σώμα του Χριστού;

Γ΄ Θεματική Ενότητα: Το αίμα – Η σταυρική διάσταση της ζωής

21. Αντιμετωπίζω τις δυσκολίες ως ευκαιρία σταυρικής ωριμότητας;

22. Είμαι πρόθυμος να θυσιάσω τον εγωισμό μου για χάρη της αγάπης;

23. Πώς ανταποκρίνομαι στην αδικία ή την προσβολή;

24. Ζω το μυστήριο της συγχώρησης ως προσωπική επιλογή;

25. Μιμούμαι τον Χριστό στην πραότητα;

26. Έχω συνείδηση ότι η αγάπη απαιτεί κόστος;

27. Αποφεύγω τον πόνο ή τον μεταμορφώνω σε προσευχή;

28. Θυμάμαι τον Σταυρό όταν καλούμαι να λάβω δύσκολες αποφάσεις;

29. Ζω με ευχαριστία ακόμη και μέσα σε δοκιμασίες;

30. Μαρτυρώ την πίστη μου με έργα ή μόνο με λόγια;

Δ΄ Θεματική Ενότητα: Η ενότητα των μαρτύρων – Εσωτερική συνοχή

31. Υπάρχει συνέπεια μεταξύ όσων πιστεύω και όσων πράττω;

32. Η ζωή μου αντανακλά το Ευαγγέλιο;

33. Ζω διχασμένος μεταξύ πίστης και καθημερινότητας;

34. Προσπαθώ να ενοποιήσω την προσευχή με την πράξη;

35. Πόσο αυθεντικός είμαι στις σχέσεις μου;

36. Αναζητώ την αλήθεια ακόμη κι όταν με ελέγχει;

37. Αφήνω τον λόγο του Θεού να διορθώνει τη στάση μου;

38. Συμφιλιώνομαι εύκολα ή κρατώ μνησικακία;

39. Επιτρέπω στο Πνεύμα να μεταμορφώνει τον χαρακτήρα μου;

40. Η πίστη μου παράγει ειρήνη στους γύρω μου;

Ε΄ Θεματική Ενότητα: Η ζωή εν Χριστώ ως παρούσα πραγματικότητα

41. Ζω με την αίσθηση ότι η αιώνια ζωή αρχίζει από τώρα;

42. Αντιμετωπίζω τον χρόνο ως ευκαιρία σωτηρίας;

43. Πώς βιώνω τη Θεία Ευχαριστία;

44. Αναγνωρίζω την παρουσία του Θεού στις μικρές καθημερινές στιγμές;

45. Ποια είναι τα σημεία της ζωής μου όπου φαίνεται η χάρη;

46. Καλλιεργώ την ελπίδα ή αφήνομαι στην απαισιοδοξία;

47. Μοιράζομαι τη χαρά της πίστης με άλλους;

48. Πώς αντιμετωπίζω τον φόβο του μέλλοντος;

49. Ζω με συνείδηση ότι «ὁ ἔχων τὸν Υἱὸν ἔχει τὴν ζωήν»;

50. Εάν σήμερα συναντούσα τον Χριστό, τι θα ήθελα να έχει αλλάξει στη ζωή μου;

Επίλογος  

Το ερωτηματολόγιο αυτό δεν ζητά άμεσες απαντήσεις, αλλά   επεξεργασία παράλληλα με προσευχή. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σταδιακά, μία θεματική ενότητα κάθε εβδομάδα. Η μαρτυρία του Αγίου Πνεύματος γίνεται ζωντανή όταν ο άνθρωπος τολμά να σταθεί με ειλικρίνεια ενώπιον του Θεού. Εκεί όπου υπάρχει αλήθεια, γεννάται μετάνοια· και όπου υπάρχει μετάνοια, ενεργεί η Θεία Χάρη.

 Βιβλιογραφία

Aland, B., Aland, K., Karavidopoulos, J., Martini, C. M., & Metzger, B. M. (Eds.). (2012). Novum Testamentum Graece (28th ed.). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

Augustinus. (1969). In epistulam Ioannis ad Parthos tractatus decem. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Latina (Vol. 35). Paris: Garnier.

Brown, R. E. (1982). The Epistles of John (Anchor Bible 30). New York, NY: Doubleday.

Bultmann, R. (1973). The Johannine Epistles. Philadelphia, PA: Fortress Press.

Burge, G. M. (1996). The Letters of John. Grand Rapids, MI: Zondervan.

Καινή Διαθήκη. (2004). Η Καινή Διαθήκη. Κείμενο και μετάφραση. Αθήνα: Ελληνική Βιβλική Εταιρία.

Κύριλλος Ἀλεξανδρείας. (1864). In epistolas canonicas. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 74). Paris: Garnier.

Lieu, J. (2008). I, II & III John: A Commentary. Louisville, KY: Westminster John Knox Press.

Marshall, I. H. (1978). The Epistles of John. Grand Rapids, MI: Eerdmans.

Metzger, B. M. (1994). A Textual Commentary on the Greek New Testament (2nd ed.). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

Schnackenburg, R. (1992). The Johannine Epistles: Introduction and Commentary. Edinburgh: T&T Clark.

Smley, S. S. (1984). 1, 2, 3 John (Word Biblical Commentary 51). Waco, TX: Word Books.

Σοφρωνίου (Σαχάρωφ), Ἀρχιμ. (1995). Ὁ Ἅγιος Σιλουανὸς ὁ Ἀθωνίτης. Ἔσσεξ: Ἱ. Μ. Τιμίου Προδρόμου.

Stott, J. R. W. (1988). The Letters of John. Leicester: Inter-Varsity Press.

Westcott, B. F. (1883). The Epistles of St. John. London: Macmillan.

Χρυσόστομος, Ἰωάννης. (1862). Ὁμιλίαι καὶ ἑρμηνευτικὰ ὑπομνήματα. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 62–64). Paris: Garnier.

-Λόγος Θείου Φωτός