Η εικόνα φοιτητριών της δεκαετίας του 1970, ντυμένων με απλότητα και ευπρέπεια, με λόγο ευγενικό και χαρακτήρα λεπτό, προκαλεί σήμερα όχι μόνο νοσταλγία αλλά και προβληματισμό. Η παρουσία τους δεν ήταν αποτέλεσμα κοινωνικού καταναγκασμού, αλλά καρπός μιας βαθύτερης παιδείας, η οποία συνέδεε την εξωτερική εμφάνιση με την εσωτερική καλλιέργεια. Η ενδυμασία τους δεν επεδίωκε να εντυπωσιάσει, αλλά να εκφράσει σεμνότητα και αυτοσεβασμό. Σήμερα, αντιθέτως, παρατηρείται συχνά μια απομάκρυνση από αυτά τα πρότυπα, ακόμη και σε χώρους που παραδοσιακά απαιτούν ιδιαίτερη ευλάβεια, όπως οι εκκλησιαστικοί.
Χωρίς να καταφεύγουμε στην κατάκριση, είναι δύσκολο να αγνοήσει κανείς ότι το φαινόμενο της ακατάλληλης ενδυμασίας και συμπεριφοράς εντός των ιερών χώρων αποτελεί ένδειξη μιας βαθύτερης πνευματικής μετατόπισης. Η σύγχρονη κοινωνία φαίνεται να προτάσσει το «θέλω» έναντι του «πρέπει», οδηγώντας σε μια ανισορροπία που αντανακλάται όχι μόνο στην εξωτερική εικόνα, αλλά και στη συνειδησιακή στάση του ανθρώπου απέναντι στο ιερό.
Το φαινόμενο αυτό, ωστόσο, δεν είναι αποκλειστικά σύγχρονο. Η μελέτη των επιγραφών των Μυστηρίων της Ανδανίας, όπως αυτές διασώζονται και ερμηνεύονται μέσα από αρχαιολογικά και φιλολογικά δεδομένα, αποκαλύπτει ότι ήδη από την αρχαιότητα υπήρχε έντονη μέριμνα για την ευπρέπεια και την τάξη κατά τη συμμετοχή σε ιεροτελεστίες.
Ο λεγόμενος «Ιερός Νόμος» του 92 π.Χ. περιλαμβάνει λεπτομερείς διατάξεις που ρυθμίζουν την ενδυμασία, τον καλλωπισμό και τη γενικότερη παρουσία των συμμετεχόντων, ιδίως των γυναικών.Συγκεκριμένα, απαγορευόταν η χρήση πολυτελών ενδυμάτων πέραν ενός καθορισμένου οικονομικού ορίου, καθώς και τα διαφανή υφάσματα που θεωρούνταν προκλητικά. Επίσης, αποκλείονταν συγκεκριμένα χρώματα, όπως το πορφυρό και τα έντονα πολύχρωμα υφάσματα, τα οποία συνδέονταν με επίδειξη πλούτου ή ανηθικότητα.Συγκεκριμένα απαγορεύονταν τα πορφυρά (μωβ) και τα πολύχρωμα-κλαρωτά ρούχα, καθώς αυτά παρέπεμπαν σε εταίρες ή σε επίδειξη ισχύος. Ακόμη και το μαύρο χρώμα, σύμβολο πένθους, δεν επιτρεπόταν, καθώς δεν ταίριαζε με τον εορταστικό χαρακτήρα των τελετών. Όλες φορούσαν μακριά λευκά ενδύματα (βλ. IG V 1, 1390· επίσης Gawlinski, 2012).
Στον τομέα του καλλωπισμού, οι περιορισμοί ήταν εξίσου αυστηροί. Η χρήση χρυσών κοσμημάτων απαγορευόταν, όπως και τα καλλυντικά, όπως το ψιμύθιο (λευκή πούδρα προσώπου) και ο φύκος (ρουζ-κοκκινάδια). Οι περίτεχνες κομμώσεις θεωρούνταν ένδειξη ματαιοδοξίας και δεν επιτρέπονταν. Συγκεκριμένα απαγορεύονταν οι περίτεχνες πλεξούδες και οι κορδέλες στα μαλλιά (αναδέσμες).Η απλότητα δεν ήταν απλώς αισθητική επιλογή, αλλά ηθική επιταγή.
Ακόμη και τα υποδήματα ρυθμίζονταν: επιτρεπόταν μόνο η χρήση απλών σανδαλιών ή η βάδιση χωρίς υποδήματα, ενώ αποκλείονταν υλικά που δεν συνδέονταν με τελετουργική καθαρότητα. Παράλληλα, υπήρχαν περιορισμοί που αφορούσαν τη γενικότερη διαβίωση κατά τη διάρκεια των τελετών, όπως η απαγόρευση πολυτελών σκηνών ή η παρουσία γυναικών σε συγκεκριμένες βιολογικές καταστάσεις, όπως εγκυμοσύνη, που θεωρούνταν ότι απαιτούσαν ιδιαίτερο καθαρμό (Clinton, 2005).
Την τήρηση όλων αυτών των κανόνων επέβλεπε ο γυναικονόμος, ένας αξιωματούχος με σαφώς καθορισμένο ρόλο: να διασφαλίζει ότι η εξωτερική εμφάνιση των γυναικών ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις της ιερότητας. Η ύπαρξη ενός τέτοιου θεσμού καταδεικνύει ότι η κοινωνία αναγνώριζε τη σημασία της εξωτερικής τάξης ως προϋπόθεσης της εσωτερικής ευλάβειας.
Η σύγκριση με τη σύγχρονη πραγματικότητα είναι αναπόφευκτη. Σήμερα, η Εκκλησία, αν και διατηρεί την ίδια θεολογική αντίληψη περί ιερότητας, φαίνεται να επιδεικνύει μεγαλύτερη ανοχή ως προς την εξωτερική εμφάνιση των πιστών. Η απουσία ενός «γυναικονόμου» δεν είναι απλώς οργανωτικό ζήτημα, αλλά αντανακλά μια βαθύτερη αλλαγή στην ποιμαντική προσέγγιση: η έμφαση μετατίθεται από την εξωτερική συμμόρφωση στην εσωτερική διάθεση.
Ωστόσο, η πατερική παράδοση δεν υποτιμά τη σημασία της εξωτερικής ευπρέπειας. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι «οὐ μόνον τὴν ψυχὴν δεῖ κοσμεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα σεμνῶς περιβάλλειν» (PG 62, 143). Η ενδυμασία, κατά τον ίδιο, αποτελεί αντανάκλαση της εσωτερικής κατάστασης του ανθρώπου. Ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας επισημαίνει ότι η απλότητα στην εμφάνιση είναι ένδειξη ταπεινώσεως και εγκρατείας (PG 31, 205).
Από την άλλη πλευρά, η Εκκλησία καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην τήρηση της παραδόσεως και στην ποιμαντική ευαισθησία. Η αυστηρή επιβολή κανόνων ενδέχεται να αποξενώσει τους ανθρώπους, ενώ η υπερβολική ανοχή μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια του αισθήματος του ιερού. Το ζητούμενο δεν είναι η επιστροφή σε έναν τυπολατρικό έλεγχο, αλλά η καλλιέργεια συνείδησης.
Η σύγχρονη κρίση δεν αφορά απλώς την ενδυμασία, αλλά μια γενικότερη απομάκρυνση από την έννοια του μέτρου. Ο άνθρωπος, αποκομμένος από την πνευματική του αναφορά, τείνει να αυτονομηθεί πλήρως, θεωρώντας ότι η προσωπική του επιλογή υπερισχύει κάθε άλλου κριτηρίου. Έτσι, ακόμη και η είσοδος σε έναν ιερό χώρο αντιμετωπίζεται ως ουδέτερη πράξη, απογυμνωμένη από συμβολισμό και ευθύνη.
Η μαρτυρία των Μυστηρίων της Ανδανίας υπενθυμίζει ότι το πρόβλημα αυτό είναι διαχρονικό. Οι πειρασμοί δεν εξέλιπαν ποτέ. Η ανάγκη για ρύθμιση της ανθρώπινης συμπεριφοράς εντός του ιερού χώρου υπήρχε πάντοτε, διότι η ανθρώπινη φύση παραμένει η ίδια. Εκείνο που αλλάζει είναι ο τρόπος αντιμετώπισης.
Στην εποχή μας, ίσως περισσότερο από ποτέ, απαιτείται μια εσωτερική ανασύνταξη. Η ευπρέπεια δεν μπορεί να επιβληθεί εξωτερικά, αν δεν έχει προηγουμένως ριζώσει στην καρδιά. Η εικόνα των φοιτητριών του 1970 δεν αποτελεί απλώς αισθητικό πρότυπο, αλλά υπενθύμιση μιας άλλης στάσης ζωής, όπου το «πρέπει» δεν ήταν καταπίεση, αλλά ελεύθερη επιλογή.
Η Εκκλησία καλείται να υπενθυμίσει αυτή την αλήθεια όχι με αυστηρότητα, αλλά με διάκριση. Όπως σημειώνει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «οὐ πάντα νόμῳ διορθοῦται, ἀλλὰ καὶ παιδείᾳ καὶ παραδείγματι» (PG 36, 161). Το παράδειγμα, η παιδεία και η αγάπη μπορούν να επιτύχουν περισσότερα από οποιαδήποτε εξωτερική επιβολή.
Εν κατακλείδι, η μετάβαση από τον γυναικονόμο της αρχαιότητας στη σημερινή εκκλησιαστική ανοχή δεν πρέπει να εκληφθεί ως παρακμή, αλλά ως πρόκληση. Πρόκληση για επαναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ εξωτερικής μορφής και εσωτερικής ουσίας. Η ευπρέπεια δεν είναι παρελθόν· είναι το ζητούμενο του παρόντος και του μέλλοντος.
Βιβλιογραφία
Clinton, K. (2005). Eleusis: The inscriptions on stone. Athens: Archaeological Society at Athens.
Gawlinski, L. (2012). The sacred law of Andania: A new text with commentary. Berlin: De Gruyter.
Ιωάννης Χρυσόστομος. (PG 62). Ομιλίαι. Παρίσι: Migne.
Βασίλειος ο Μέγας. (PG 31). Ασκητικά. Παρίσι: Migne.
Γρηγόριος ο Θεολόγος. (PG 36). Λόγοι. Παρίσι: Migne.
Parker, R. (2005). Polytheism and society at Athens. Oxford: Oxford University Press.
Rhodes, P. J., & Osborne, R. (2003). Greek historical inscriptions 404–323 BC. Oxford: Oxford University Press.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου