1. Εισαγωγή
Ο Μέγας Κανών αποτελεί ένα από τα πιο κατανυκτικά και θεολογικά βαθιά λειτουργικά κείμενα της Ορθόδοξης παράδοσης. Συντάχθηκε από τον Άγιο Ανδρέα Κρήτης (7ος–8ος αιώνας), έναν από τους σημαντικότερους υμνογράφους της βυζαντινής εκκλησιαστικής ποίησης. Ο Άγιος γεννήθηκε στη Δαμασκό γύρω στο 660 μ.Χ. και σε νεαρή ηλικία εισήλθε στο μοναχικό βίο. Αργότερα έγινε διάκονος στην Αγία Σοφία και κατόπιν αρχιεπίσκοπος Κρήτης.
Ο Μέγας Κανών ψάλλεται κατά την πρώτη εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής σε τέσσερα μέρη και ολοκληρώνεται την Πέμπτη της πέμπτης εβδομάδας της Σαρακοστής. Πρόκειται για ένα εκτεταμένο ποιητικό έργο που αποτελείται από 250 τροπάρια. Το κείμενο συνιστά μια βαθιά προσωπική μετάνοια του ανθρώπου ενώπιον του Θεού και συγχρόνως μια θεολογική ερμηνεία της ιστορίας της σωτηρίας, μέσα από αναφορές σε πρόσωπα και γεγονότα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.
Η ιδιαιτερότητα του Μεγάλου Κανόνος βρίσκεται στη δραματική συνομιλία της ψυχής με τον εαυτό της και με τον Θεό. Μετά την έκτη ωδή ακολουθεί το κοντάκιο «ψυχή μου ψυχή μου», ενώ μετά το κοντάκιο ψάλλεται ο μοναδικός οίκος που ξεκινά με τη φράση: Το του Χριστού ιατρείον βλέπουσα....
Κατά ορισμένους μελετητές το συγκεκριμένο κοντάκιο αποδίδεται στον Ρωμανό τον Μελωδό. Ο άνθρωπος καλείται να αναγνωρίσει την πτώση του, να συγκρίνει τον εαυτό του με τα πρότυπα των δικαίων της Αγίας Γραφής και να κινηθεί προς τη μετάνοια. Η υμνογραφία αυτή εντάσσεται στο πνεύμα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, περιόδου πνευματικού αγώνα, νηστείας και εσωτερικής μεταμόρφωσης.2. Το κοντάκιο «ψυχή μου ψυχή μου»
Ψυχή μου, ψυχή μου, ανάστα,
τι καθεύδεις;
το τέλος εγγίζει,
και μέλλεις θορυβείσθαι.
Ανάνηψον ουν,
ίνα φείσηταί σου ο Χριστός ο Θεός,
ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών.
Μετάφραση
Ψυχή μου, ψυχή μου, σήκω·
γιατί κοιμάσαι;
Το τέλος πλησιάζει
και θα βρεθείς σε ταραχή.
Συνέλθε λοιπόν,
ώστε να σε ελεήσει ο Χριστός ο Θεός,
ο οποίος βρίσκεται παντού
και γεμίζει τα πάντα με την παρουσία Του.
Το συγκεκριμένο κοντάκιο αποτελεί δραματική αυτοπροτροπή σε μετάνοια. Η επανάληψη «ψυχή μου, ψυχή μου» εκφράζει την εσωτερική κραυγή του ανθρώπου που συνειδητοποιεί την πνευματική του αδράνεια. Η «νάρκη» της ψυχής συμβολίζει την αμαρτία και την πνευματική αδιαφορία.
Η έκφραση «τι καθεύδεις;» παραπέμπει στην ευαγγελική εγρήγορση. Στην Αγία Γραφή ο ύπνος της ψυχής συνδέεται με την αμέλεια και την απομάκρυνση από τον Θεό. Ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Έγειρε ο καθεύδων και ανάστα εκ των νεκρών» (Εφ. 5,14). Η πνευματική αφύπνιση είναι επομένως η αρχή της σωτηρίας.
Η φράση «το τέλος εγγίζει» θυμίζει την εσχατολογική διάσταση της χριστιανικής ζωής. Η ζωή του ανθρώπου πορεύεται προς την κρίση του Θεού, γεγονός που απαιτεί συνεχή μετάνοια και προετοιμασία. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η μνήμη του θανάτου λειτουργεί ως ισχυρό κίνητρο πνευματικής εγρήγορσης (Χρυσόστομος, Ομιλίες εις Ματθαίον).
Το «ανάνηψον ουν» καλεί τον άνθρωπο σε μετάνοια, δηλαδή σε αλλαγή νοοτροπίας. Η μετάνοια δεν είναι απλώς ηθική βελτίωση αλλά επιστροφή στην κοινωνία με τον Θεό. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος υπογραμμίζει ότι η μετάνοια είναι «δεύτερο βάπτισμα», επειδή ανανεώνει τον άνθρωπο και τον επαναφέρει στη χάρη του Θεού.
Η τελευταία φράση «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών» αποτελεί δογματική ομολογία της πανταχού παρουσίας του Θεού. Ο Θεός δεν περιορίζεται σε τόπο ή χρόνο, αλλά περιβάλλει ολόκληρη την κτίση με την ενέργειά Του. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι ο Θεός βρίσκεται «εν πάσι και υπέρ πάντα», ενώ ο άνθρωπος καλείται να ανακαλύψει αυτήν την παρουσία μέσα από την καθαρότητα της καρδιάς του.
Η διδασκαλία του τροπαρίου συμφωνεί με την πατερική παράδοση της Εκκλησίας. Ο Μέγας Βασίλειος επισημαίνει ότι η αμέλεια της ψυχής είναι χειρότερη από τον σωματικό ύπνο, διότι οδηγεί στην απομάκρυνση από τον Θεό.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος τονίζει ότι η μετάνοια είναι πορεία συνεχούς μεταμόρφωσης του ανθρώπου. Δεν αποτελεί στιγμιαία πράξη αλλά διαρκή αγώνα επιστροφής προς τον Θεό.
Τέλος, ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος διδάσκει ότι η αφύπνιση της ψυχής πραγματοποιείται όταν ο άνθρωπος αναγνωρίσει την πνευματική του φτώχεια και ζητήσει το έλεος του Θεού με ταπείνωση.
4. Πνευματικοί μαργαρίτες για την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής
4.1 Η εγρήγορση της ψυχής
Η Σαρακοστή είναι περίοδος αφύπνισης. Όπως το τροπάριο καλεί την ψυχή να ξυπνήσει από τον ύπνο της αμαρτίας, έτσι και ο πιστός καλείται να εξετάσει τη ζωή του. Η καθημερινή προσευχή, η συμμετοχή στις ακολουθίες και η μελέτη της Αγίας Γραφής βοηθούν τον άνθρωπο να αποκτήσει πνευματική εγρήγορση. Ένας απλός τρόπος είναι η σύντομη προσευχή κατά τη διάρκεια της ημέρας: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Με αυτόν τον τρόπο ο άνθρωπος θυμάται συνεχώς την παρουσία του Θεού.
4.2 Η δύναμη της μετανοίας
Η μετάνοια δεν είναι απελπισία αλλά ελπίδα. Όταν ο άνθρωπος αναγνωρίζει τα λάθη του, ανοίγει την καρδιά του στη χάρη του Θεού. Ένα πρακτικό παράδειγμα είναι η συγχώρηση μέσα στην οικογένεια. Πολλές φορές μικρές παρεξηγήσεις δημιουργούν αποστάσεις. Η Σαρακοστή προσφέρει ευκαιρία συμφιλίωσης, ώστε ο άνθρωπος να βιώσει την ειρήνη που χαρίζει ο Θεός.
4.3 Η νηστεία ως θεραπεία της καρδιάς
Η νηστεία δεν είναι μόνο αποχή από τροφές αλλά άσκηση ελευθερίας. Ο πιστός μαθαίνει να περιορίζει τις επιθυμίες του και να στρέφεται προς τα πνευματικά αγαθά. Για παράδειγμα, εκτός από τη διατροφική νηστεία, μπορεί να περιορίσει τον χρόνο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή στην τηλεόραση και να αφιερώσει χρόνο στην προσευχή και στην οικογένεια.
4.4 Η ελεημοσύνη ως έκφραση αγάπης
Η Σαρακοστή καλεί τον πιστό να μοιραστεί με τους άλλους. Η ελεημοσύνη δεν είναι μόνο υλική βοήθεια αλλά και συμπαράσταση στον συνάνθρωπο. Ένα απλό παράδειγμα είναι η επίσκεψη σε έναν ηλικιωμένο που ζει μόνος ή η προσφορά βοήθειας σε κάποιον που περνά δυσκολίες. Μέσα από τέτοιες πράξεις η αγάπη του Θεού γίνεται ορατή στον κόσμο.
4.5 Η χαρά της Αναστάσεως
Ο τελικός σκοπός της Σαρακοστής είναι η Ανάσταση. Ο πνευματικός αγώνας οδηγεί στη χαρά της νέας ζωής. Ο πιστός που αγωνίζεται με ταπείνωση ανακαλύπτει ότι η χάρη του Θεού μεταμορφώνει την καρδιά του. Η προετοιμασία για το Πάσχα δεν είναι μόνο εξωτερική, αλλά κυρίως εσωτερική: η καρδιά γίνεται τόπος παρουσίας του Χριστού.
5. Ευχές
Είθε η περίοδος της Μεγάλης Τεσσαρακοστής να γίνει για όλους μας χρόνος μετανοίας, εσωτερικής ανανέωσης και πνευματικής χαράς. Ο Χριστός, «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών», να φωτίζει τις καρδιές των πιστών και να χαρίζει δύναμη στον αγώνα της νηστείας, της προσευχής και της αγάπης. Καλή και ευλογημένη πορεία προς το Άγιο Πάσχα.
6. Βιβλιογραφία
Basil the Great. (2005). On the human condition. St Vladimir’s Seminary Press.
Chrysostom, J. (1987). Homilies on the Gospel of Matthew. Nicene and Post-Nicene Fathers.
Gregory of Nazianzus. (2002). Select orations. Catholic University of America Press.
Isaac the Syrian. (1997). Ascetical homilies. Holy Transfiguration Monastery.
Maximus the Confessor. (2014). On the cosmic mystery of Jesus Christ. St Vladimir’s Seminary Press.
Meyendorff, J. (1983). Byzantine theology: Historical trends and doctrinal themes. Fordham University Press.
Ware, K. (1995). The Lenten Triodion. Faber and Faber.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου