Τι κι αν το καλοκαίρι σχεδόν έφυγε χωρίς καλά-καλά να το καταλάβουμε, τι κι αν οι ελπίδες του Ιουνίου αποδείχθηκαν φρούδες και περαστικές, τι κι αν τα άδεια πορτοφόλια επιζητούν επιστροφή στην εργασία για να ξαναγεμίσουν, τι κι αν το καλοκαίρι δεν το αισθανθήκαμε καν, αφού δεν το επέτρεψαν οι ειδικές συνθήκες και υποχρεώσεις του βίου μας.... Υπάρχει ένας ανεκτίμητος θησαυρός για να αποκαλυφθεί, που μπορεί να πληρώσει με χαρά τα εντός μας και να φωτίσει το διάβα μας, αυτό το εκκλησιαστικό και ακαδημαϊκό έτος. Γιατί άτομα δεν είμαστε για να θρηνούμε αποξενωμένα στη γωνιά μας, αλλά αγαπητική κοινωνία προσώπων, όπως άλλωστε ο ίδιος ο Θεός !
Η έννοια του " προσώπου" στο βιβλίο του Χρήστου Γιανναρά, με τίτλο "το πρόσωπο και ο έρως", αναλύεται διεξοδικώς. Ο Γιανναράς επαναφέρει την πατερική διάκριση προσώπου-ουσίας με φιλοσοφικούς όρους. Ο έρως είναι η οντολογική κίνηση προς τον άλλο: χωρίς αυτόν, η ύπαρξη είναι κενή. Η εμπειρία του έρωτα ανοίγει τον δρόμο για να κατανοηθεί η θεολογία της Αγίας Τριάδας, όπου το Είναι δεν είναι ατομικό αλλά κοινωνικό. Η νεότερη έκδοση (2017) είναι από τον εκδοτικό οίκο Ίκαρος, με σημαντικά μεγαλύτερο όγκο (512 σελίδες), πιθανόν λόγω αναθεώρησης, συμπλήρωσης ή προσθήκης σχολίων/υλικού. Η προηγούμενη έκδοση (2006) και η πρώτη (περί το 1976), εκδόθηκαν από τη Δόμο και είχαν 376 σελίδες κάθε μία.΄Ακολουθεί σύντομη περίληψη με βάση τις θέσεις του συγγραφέα και τη δομή των κεφαλαίων του βιβλίου, που παραμένει best seller στον Ελλαδικό χώρο.
Deposit Photos
1. Το πρόσωπο δεν ταυτίζεται με το «άτομο». Το άτομο είναι η βιολογική και κοινωνική ύπαρξη με όρια· το πρόσωπο είναι η δυνατότητα υπέρβασης αυτών των ορίων μέσα από σχέση και ελευθερία. Το πρόσωπο δεν υφίσταται αυτάρκες: υπάρχει μόνο «εν σχέσει» με τον άλλο.
2. Ο έρως εξετάζεται ως μέσο αποκάλυψης της αλήθειας. Ο έρως δεν είναι απλώς βιολογική ή ψυχολογική ορμή, αλλά το άνοιγμα του εαυτού προς τον άλλον. Στον έρωτα η αλήθεια δεν ορίζεται με έννοιες, αλλά βιώνεται. Ο ερωτικός δεσμός είναι μια εμπειρία υπέρβασης του εγώ και επιβεβαίωσης του προσώπου.
3. Αντίθεση με την «λογική»: Η δυτική φιλοσοφική παράδοση έδωσε προτεραιότητα στη λογική και στον ορθό λόγο ως τρόπο πρόσβασης στην αλήθεια. Ο Γιανναράς αντιπροτείνει την εμπειρία του προσώπου και του έρωτα ως δρόμο υπέρβασης της λογικής στενότητας. Η λογική δεν ακυρώνεται, αλλά δεν αρκεί για να φτάσει κανείς στην ύπαρξη του Θεού.
4. Οντολογία του έρωτα: Ο έρως γίνεται οντολογική κατηγορία, δεν είναι ψυχολογικό γεγονός, αλλά θεμελιώνει τον τρόπο ύπαρξης. Μέσα από τον έρωτα, ο άνθρωπος συν-υπάρχει, δεν υπάρχει απομονωμένα. Ο Θεός αποκαλύπτεται όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως προσωπική σχέση: η Τριάδα είναι το απόλυτο υπόδειγμα ερωτικής κοινωνίας.
5. Υπαρξιακή Ελευθερία: Το πρόσωπο πραγματώνεται ελεύθερα, όχι μηχανικά ή αναγκαστικά. Η ελευθερία δεν είναι ατομικό δικαίωμα, αλλά δυνατότητα κοινωνίας και αγάπης. Η ερωτική εμπειρία γίνεται «πρόβα» για την υπέρβαση του θανάτου, καθώς δείχνει ότι η ύπαρξη ολοκληρώνεται μόνο «με τον άλλον».
Εισαγωγή
Στόχος: να αποδομήσει την αντίληψη της αλήθειας ως λογικής απόδειξης.
Κεντρικό ερώτημα: πώς προσεγγίζεται η αλήθεια; Με τον λόγο ή με την εμπειρία;
Πρόταση Γιανναρά: η αλήθεια βιώνεται ερωτικά, όχι αναγκαστικά λογικά.
Κεφάλαιο 1 – Το πρόσωπο ως φιλοσοφική κατηγορία
Άτομο = βιολογική/κοινωνική μονάδα.
Πρόσωπο = υπαρκτική δυνατότητα που πραγματοποιείται μόνο εν σχέσει.
Το πρόσωπο δεν είναι ουσία αλλά τρόπος ύπαρξης.
Κεφάλαιο 2 – Η δυτική οντολογία και τα όριά της
Η Δύση (από τον Αυγουστίνο έως τον Καρτέσιο) ταυτίζει την ύπαρξη με την ουσία/ιδιότητες.
Στην πατερική παράδοση, όμως, το πρόσωπο είναι υπεροχή σχέσης έναντι ουσίας.
Το άτομο = «έχω φύση», το πρόσωπο = «υπάρχω ως κοινωνία».
Κεφάλαιο 3 – Ο έρως ως υπαρξιακή εμπειρία
Ο έρως δεν είναι μόνο ένστικτο· είναι υπέρβαση εαυτού.
Ο ερωτευμένος ζει τον άλλο ως προϋπόθεση ύπαρξης.
Σχέση με το θείο: ο έρως δείχνει πώς η ύπαρξη γίνεται μετοχή, όχι αυτάρκεια.
Κεφάλαιο 4 – Ελευθερία και θάνατος
Η ανθρώπινη ύπαρξη δοκιμάζεται από την αναγκαιότητα του θανάτου.
Η βιολογική ύπαρξη είναι καταδικασμένη σε φθορά.
Ο έρως ανοίγει προοπτική ελευθερίας από την αναγκαιότητα, επειδή δεν υπακούει σε φυσικό νόμο αλλά σε σχέση.
Κεφάλαιο 5 – Η θεολογική ολοκλήρωση
Στην Αγία Τριάδα το Είναι πραγματώνεται ως αγάπη προσώπων.
Η θεότητα δεν είναι αφηρημένη ουσία, αλλά κοινωνία Πατρός, Υιού και Πνεύματος.
Ο άνθρωπος, ως κατ’ εικόνα, καλείται να ζήσει με τον ίδιο τρόπο: ως σχέση, όχι ως αυτάρκεια.
Κεφάλαιο 6 – Η οντολογία του έρωτα
Ο έρως δεν είναι συναίσθημα, αλλά οντολογική κατηγορία.
Αποκαλύπτει ότι το «είναι» υπάρχει μόνον ως «μαζί».
Στον έρωτα ο άνθρωπος γεύεται ήδη μια πρόβα της αιώνιας ύπαρξης, όπου ο θάνατος δεν έχει λόγο.
Συμπεράσματα
Το πρόσωπο διαφέρει από το άτομο.Το πρόσωπο υπάρχει μόνο ως σχέση. Ο έρως είναι η αλήθεια. Η ύπαρξη βρίσκει νόημα μόνο ερωτικά, δηλαδή εν κοινωνία.Η ελευθερία ταυτίζεται με την κοινωνία. Όχι απομόνωση, αλλά υπέρβαση του θανάτου μέσω σχέσης. Ο Θεός είναι κοινωνία προσώπων: Η θεολογία γίνεται εμπειρία, όχι ιδεολογία.
Συγγενείς Έλληνες συγγραφείς
Ιωάννης Ζηζιούλας – Το Είναι ως Κοινωνία
Το πιο κοντινό έργο στη σκέψη Γιανναρά· αναλύει πώς η ύπαρξη νοείται μόνο εν κοινωνία, με βάση την τριαδολογική θεολογία.
Στέλιος Ράμφος – Ο Έρως ως αρχή της φιλοσοφίας
Αναφέρεται στον έρωτα ως κινητήρια δύναμη της φιλοσοφικής αναζήτησης από τον Πλάτωνα μέχρι σήμερα.
Νίκος Ματσούκας – Εισαγωγή στη Θεολογία
Παρέχει συστηματική θεώρηση, χρήσιμη για να συγκρίνει κανείς την «φιλοσοφική» προσέγγιση του Γιανναρά με την ακαδημαϊκή θεολογία.
Ξένοι στοχαστές
Martin Buber – Εγώ και Εσύ (Ich und Du)
Κλασικό έργο για τη σχέση ως τρόπο ύπαρξης.
Emmanuel Levinas – Ολότητα και Άπειρο (Totalité et Infini)
Ηθική της ετερότητας· η «προτεραιότητα του Άλλου» ως θεμελιώδης για το πρόσωπο.
Paul Tillich – Η Δύναμη του Είναι
Φιλοσοφο-θεολογική θεώρηση για το τι σημαίνει «υπάρχω», με υπαρξιακή διάσταση.
Κλασικές αναφορές
Πλάτων – Συμπόσιον
Το πρότυπο κείμενο για τον έρωτα ως δρόμο προς την αλήθεια.
Μέγας Βασίλειος & Γρηγόριος Νύσσης – Λόγοι περί αγάπης και έρωτος
Πατερικά κείμενα που θεμελιώνουν την ορθόδοξη θεώρηση.
Ντοστογιέφσκι – Αδελφοί Καραμαζώφ (ιδίως οι διάλογοι για την αγάπη και την ελευθερία)
Λογοτεχνική μαρτυρία του υπαρξιακού και θεολογικού προβληματισμού.
Μία ευχή από καρδιάς
Ας κρατήσουμε ως ένα πολύτιμο κοχύλι αυτή τη θεώρηση περί προσώπου και έρωτος κι ας είναι λουσμένος στο φως και ζεστός ο ερχόμενος χειμώνας μας....
Ο Θεός μεθ΄ημών,
Ευθυμία Η. Κοντοπούλου
29-8-2025
* Η έρευνα ολοκληρώθηκε με αναζήτηση στο Chat GPT
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου